Theo phóng viên TTXVN tại New Delhi, học sinh Ấn Độ ngày nay thông minh, chăm chỉ, thành thạo công nghệ và có khát vọng vươn lên. Tuy nhiên, một nghịch lý đang ngày càng rõ nét: nhiều trường hợp gặp khó khăn khi phải suy nghĩ độc lập, đặt câu hỏi, kết nối ý tưởng hay hình thành quan điểm riêng. Nền giáo dục vốn được kỳ vọng nuôi dưỡng tư duy phản biện và sáng tạo của đất nước tỷ dân đang dần bị thay thế bởi xu thế tìm kiếm câu trả lời nhanh, an toàn và được “lập trình sẵn”.
Một trong những nguyên nhân quan trọng là sự suy giảm của văn hóa đọc. Đọc sách - đặc biệt là tiểu thuyết, báo chí và các bài luận - giúp người học tiếp cận nhiều góc nhìn, rèn luyện khả năng phân tích, diễn giải và phản biện. Tuy nhiên, ngày càng nhiều học sinh chỉ đọc giáo trình và tài liệu ôn thi. Theo Báo cáo của Hội đồng Thư viện Quốc gia Ấn Độ năm 2023, chỉ 25% thanh thiếu niên đọc sách để giải trí ngoài giờ học, thấp hơn đáng kể so với mức trung bình toàn cầu. Khi việc đọc bị thu hẹp, khả năng suy ngẫm và hình thành tư duy độc lập cũng bị xói mòn.
Áp lực thi cử là một yếu tố khác. Hệ thống giáo dục Ấn Độ vẫn nặng về điểm số và xếp hạng, khiến học sinh phải chạy đua trong các trung tâm luyện thi, nơi việc học thuộc lòng và giải đề mẫu được coi trọng hơn khám phá ý tưởng. Báo cáo Giám sát Giáo dục toàn cầu (GEM) 2021 của UNESCO cảnh báo cách tiếp cận định hướng thi cử này hạn chế việc học sâu, vì học sinh quen sao chép “đáp án đúng” hơn là đối mặt với những câu hỏi mở, nơi tư duy sáng tạo thực sự được hình thành.
Bên cạnh đó, văn hóa phục tùng cũng góp phần làm suy yếu khả năng suy nghĩ độc lập. Từ nhỏ, nhiều học sinh được dạy phải tuyệt đối tôn trọng thầy cô và người lớn, tránh sai sót và không tranh luận. Các nhà tâm lý học như Alison Gopnik chỉ rõ học tập hiệu quả cần có thử nghiệm, sai lầm và mạo hiểm trí tuệ. Khi nỗi sợ sai lấn át sự tò mò, việc đặt câu hỏi hay phản biện bị coi là thiếu tôn trọng khiến đối thoại - nền tảng của phát triển trí tuệ - bị thu hẹp.
Sự bùng nổ của công nghệ số cũng đang làm trầm trọng thêm vấn đề. Mạng xã hội và các nền tảng trực tuyến khuyến khích phản hồi nhanh, nội dung ngắn và sự đồng thuận tức thì. Học sinh sống trong các “bong bóng thuật toán”, nơi quan điểm của họ liên tục được củng cố thay vì bị thách thức. Tình trạng này làm suy yếu khả năng tập trung, tranh luận và suy nghĩ sâu, vốn là cốt lõi của tư duy phản biện.
Đáng lo ngại hơn, dù tiếp cận được lượng thông tin khổng lồ, nhiều sinh viên lại thiếu kỹ năng đánh giá và suy ngẫm. Nghiên cứu của Hội đồng nghiên cứu và đào tạo giáo dục quốc gia Ấn Độ (NCERT) năm 2024 ghi nhận chưa đến 1/3 thanh thiếu niên có thể xác định được độ tin cậy của nguồn tin trực tuyến. Việc tiếp nhận thông tin một cách thụ động khiến người học khó hình thành quan điểm độc lập và dễ bị chi phối.
Trí tuệ nhân tạo (AI) càng làm nổi bật thách thức này. AI có thể hỗ trợ học tập, nhưng việc lạm dụng công cụ để viết bài hay giải bài tập khiến sinh viên bỏ qua quá trình tư duy, vật lộn với ý tưởng và lập luận - những yếu tố quan trọng để hiểu sâu. Khi thuật toán thay thế nỗ lực trí tuệ và sự tò mò thì tính sáng tạo cũng dần bị bào mòn.
Để đảo ngược xu hướng này, trường học cần mở rộng các chương trình về tư duy phản biện, giáo dục khai phóng và thiết kế sáng tạo. Tuy nhiên, cải cách chương trình là chưa đủ, mà cần có sự thay đổi văn hóa, trong đó, việc đặt câu hỏi được coi trọng như việc trả lời đúng. Những thói quen đơn giản như đọc sách hàng ngày, thảo luận nhóm và khuyến khích tranh luận có thể khôi phục tinh thần tư duy độc lập. AI nên được sử dụng làm công cụ hỗ trợ, thay vì là sự thay thế cho trí tuệ con người. Chỉ khi đó, học sinh Ấn Độ mới có thể thực sự trở thành những người học tư duy, chứ không chỉ là những người học để thi./.
Theo TTXVN