Tháng 6 này, nhiều nước trên thế giới, nhất là tại châu Âu, ghi nhận nhiệt độ cao kỷ lục do nắng nóng kéo dài và ngày càng khắc nghiệt. Các nhà khoa học cho rằng, biến đổi khí hậu đang làm gia tăng tần suất và cường độ của thời tiết cực đoan.
Nắng nóng khốc liệt tại nhiều nước
Trong tháng 6, nhiều quốc gia Tây Âu đang trải qua đợt nắng nóng được đánh giá là nghiêm trọng nhất từng ghi nhận, với nhiệt độ cao hơn trung bình theo mùa từ 5 đến 12 độ C. Theo phân tích của các nhà khoa học thuộc nhóm World Weather Attribution (WWA), nhiệt độ tại Anh, Đức, Pháp, Italy và Tây Ban Nha hiện cao hơn mức trung bình theo mùa từ 5 đến 12 độ C.
Nhiều ngôi làng ở Đức bị tàn phá nghiêm trọng bởi mưa lũ. (Ảnh: Reuters)
Tại Đức, với nền nhiệt trên 40 độ C, Cơ quan Khí tượng Đức đã phải ban hành cảnh báo nhiệt độ cao trên toàn quốc. Cả 16 bang đều nằm trong vùng cảnh báo nắng nóng, trong đó phần lớn được xếp ở mức "nắng nóng cực độ". Theo cơ quan này, đợt nắng nóng dự kiến đạt đỉnh trong ngày, với nhiệt độ phổ biến vượt 36 độ C và có nơi lên tới 42 độ C.
Anh trải qua những ngày tháng 6 nóng nhất trong lịch sử. Nắng nóng bao trùm thủ đô London của Anh. Cơ quan y tế London cho biết, số ca cấp cứu do thời tiết cực đoan tăng cao nhất từ trước đến nay.
Pháp, Thụy Sĩ, Áo và Hungary cũng đều đã ban hành cảnh báo thời tiết ở mức cao nhất. Các nhà khoa học thuộc World Weather Attribution nhận định đây là "đợt nắng nóng nghiêm trọng nhất từng được ghi nhận" tại Tây Âu.
Tại Pháp, nhiệt độ duy trì trên 40 độ C đã khiến hàng chục người ở mọi lứa tuổi thiệt mạng. Nắng nóng làm tê liệt hệ thống giao thông đường sắt và sản xuất điện, buộc giới chức phải ban hành lệnh cấm rượu bia, đóng cửa trường học và hoãn các sự kiện ngoài trời.
Ở Hà Lan, Viện Khí tượng quốc gia lần đầu tiên ban hành cảnh báo đỏ trên phần lớn lãnh thổ do nắng nóng cực độ, với nền nhiệt dự kiến lên tới 40 độ C.
Đợt nắng nóng kéo dài cũng đang gây sức ép lớn lên hệ thống y tế tại nhiều quốc gia. Riêng Tây Ban Nha đã ghi nhận hơn 300 ca tử vong liên quan đến nắng nóng trong tuần qua.
Đợt nắng nóng gay gắt lần này đã khiến hàng chục người thiệt mạng tại Tây Âu và đang tiếp tục dịch chuyển sang phía Đông Âu.
Trên toàn châu Âu, nhiều di tích văn hóa phải đóng cửa, ngành nông nghiệp chịu thiệt hại nặng nề, trong khi các bệnh viện chật vật ứng phó với lượng bệnh nhân gia tăng đột biến. Nhu cầu mua sắm quạt điện và máy điều hòa nhiệt độ từ châu Á tăng vọt, bởi hầu hết nhà cửa ở Bắc Âu vốn chỉ được thiết kế để giữ ấm chứ không có chức năng làm mát.
Còn tại châu Á, các chuyên gia y tế Hàn Quốc cho biết nguy cơ mắc các bệnh liên quan nắng nóng gia tăng mạnh ngay từ cuối tháng 6 và đầu tháng 7, thay vì chỉ tập trung vào giai đoạn nắng nóng đỉnh điểm trong tháng 8 như quan niệm phổ biến. Giới chức Hàn Quốc yêu cầu các doanh nghiệp thực hiện nghiêm các biện pháp phòng, chống nắng nóng, đồng thời nêu rõ sẽ xử lý nghiêm các trường hợp không tuân thủ quy định về bảo đảm an toàn lao động trong điều kiện nắng nóng.
Theo Tổ chức Khí tượng thế giới (WMO), nắng nóng gay gắt đang diễn ra là hậu quả của biến đổi khí hậu, làm tăng nền nhiệt và khiến các đợt nắng nóng cực đoan xảy ra thường xuyên và dữ dội hơn. Châu Âu hiện là một trong những khu vực nóng lên nhanh nhất thế giới, với tốc độ cao hơn gấp đôi mức trung bình toàn cầu. Nhiệt độ tại châu lục này đã tăng khoảng 2,5 độ C so với thời kỳ tiền công nghiệp.
Một phần nguyên nhân đến từ việc nhiều khu vực của châu Âu nằm gần Bắc Cực, nơi nhiệt độ đang tăng nhanh gấp 3 đến 4 lần mức trung bình toàn cầu. Băng tuyết tan làm giảm khả năng phản xạ ánh sáng Mặt Trời, khiến bề mặt tối hơn hấp thụ nhiều nhiệt hơn và tiếp tục thúc đẩy quá trình nóng lên.
Các chuyên gia nhận định những đợt nắng nóng cực đoan như hiện nay sẽ ngày càng xuất hiện thường xuyên và kéo dài hơn trong bối cảnh nhiệt độ toàn cầu tiếp tục tăng. Điều đó đồng nghĩa các hiện tượng thời tiết tự nhiên như El Nino có thể làm tình hình trở nên nghiêm trọng hơn.
Theo các chuyên gia, hiện tượng El Nino đang có xu hướng hình thành nhanh hơn dự kiến tại khu vực Thái Bình Dương, đồng thời khả năng xuất hiện một đợt El Nino cực mạnh - còn được gọi là "Super El Nino" - vào cuối năm 2026 đang gia tăng đáng kể. Diễn biến này được cho là có thể kéo theo hàng loạt tác động thời tiết cực đoan trên phạm vi toàn cầu.
El Nino là hiện tượng khí hậu tự nhiên làm ấm nhiệt độ bề mặt ở vùng trung tâm và phía Đông xích đạo Thái Bình Dương, dẫn đến những thay đổi về gió, áp suất và lượng mưa trên toàn thế giới, từ đó gây ra nhiều hình thái thời tiết cực đoan như nắng nóng, hạn hán, cháy rừng, mưa lớn và lũ lụt tại nhiều khu vực trên thế giới. Hình thái thời tiết này thường xảy ra sau mỗi 2 - 7 năm và kéo dài khoảng 9 - 12 tháng.
Đối với thế giới, El Nino xuất hiện sẽ làm thay đổi các hình thái thời tiết trên toàn cầu, nhiều mưa hơn ở một số nơi, trong khi những nơi khác có thể không có mưa hoặc mưa rất ít. Trong thời kỳ El Nino, tình trạng thiếu hụt mưa phổ biến sẽ xuất hiện tại các quốc gia Đông Nam Á, Ấn Độ và cả khu vực Châu Đại dương. El Nino cũng làm cho nhiệt độ có xu hướng tăng cao, như tại Ấn Độ, Đông Nam Châu Á, bờ Đông Châu đại dương, phía Nam châu Phi, bờ Đông Bắc Mỹ…
Việt Nam chủ động ứng phó với nắng nóng và El Nino
Tại Việt Nam, các chuyên gia cho rằng hiện tượng El Nino đã chính thức hình thành và được dự báo tiếp tục mạnh lên trong những tháng tới, kéo theo nguy cơ gia tăng nắng nóng, bão, áp thấp nhiệt đới và các hiện tượng thời tiết cực đoan trên phạm vi cả nước.
Thực tế trong hơn 2 tháng qua cho thấy nền nhiệt đã ở mức cao. Từ tháng 4 đến nửa đầu tháng 6/2026, Bắc Bộ ghi nhận 6 đợt nắng nóng diện rộng; khu vực từ Thanh Hóa đến Huế và Duyên hải Nam Trung Bộ xuất hiện 5 đợt nắng nóng với nhiệt độ cao nhất phổ biến 37-40 độ C, có nơi cao hơn. Nam Bộ cũng trải qua 5 đợt nắng nóng diện rộng với nhiệt độ phổ biến 35-38 độ C.
Theo Trung tâm Dự báo Khí tượng Thủy văn Quốc gia, dưới tác động của El Nino, nhiệt độ trung bình trên phạm vi toàn quốc từ tháng 7 đến 9/2026 được dự báo phổ biến cao hơn trung bình nhiều năm từ 0,5-1,5 độ C. Sang giai đoạn tháng 10 đến 12/2026, nhiệt độ tiếp tục cao hơn trung bình nhiều năm từ 1-2 độ C, có nơi cao hơn.
Các chuyên gia dự báo trong khoảng 3 tháng tới, El Nino tiếp tục duy trì và cường độ có xu hướng tăng dần. Đặc biệt, giai đoạn từ tháng 11/2026 đến tháng 1/2027, xác suất xuất hiện El Nino rất mạnh lên tới 63%.
Nhìn lại lịch sử, các đợt El Nino mạnh thường để lại những tác động rất rõ nét đối với thời tiết, khí hậu và thiên tai ở Việt Nam. Gần đây nhất là đợt El Nino 2015-2016, được đánh giá là một trong những sự kiện El Nino mạnh nhất kể từ năm 1950, có cường độ tương đương các đợt El Nino mạnh đã từng xảy ra vào năm 1982-1983 và 1997-1998.
Tác động nổi bật nhất trong giai đoạn 2015-2016 là tình trạng nắng nóng kéo dài và khốc liệt. Năm 2015 ghi nhận một mùa nắng nóng diện rộng đặc biệt gay gắt. Đợt nắng nóng dài nhất năm tại khu vực ven biển Trung Bộ đã vượt qua kỷ lục năm 2014, kéo dài tới 32 ngày ở Nam Trung Bộ, 36 ngày ở Trung Trung Bộ và 39 ngày ở Bắc Trung Bộ.
Trước những đợt nắng nóng tại nhiều địa phương của Việt Nam trong tháng 6/2026 vừa qua, Trung tâm Dự báo Khí tượng Thủy văn Quốc gia nhận định, hiện tượng El Nino đã chính thức hình thành với xác suất đạt cường độ rất mạnh, khoảng 60-65%, có thể tương đương đợt El Nino 2015-2016 và nằm trong nhóm mạnh nhất kể từ năm 1950.
Trung tâm Dự báo Khí tượng Thủy văn Quốc gia cho biết, dự báo nền nhiệt độ tại các khu vực trên phạm vi toàn quốc dự báo trong các tháng cuối năm 2026 cao hơn trung bình nhiều năm từ 0,5 - 1,5 độ C, riêng tháng 10-12/2026 thậm chí nhiệt độ có thể cao hơn từ 1 - 2 độ C. Do vậy trong những tháng còn lại mùa hè năm 2026 tại khu vực Bắc Bộ và Trung Bộ, nắng nóng tiếp tục xuất hiện nhiều hơn trung bình nhiều năm và có thể ghi nhận các giá trị nhiệt độ vượt lịch sử.
Bên cạnh đó, El Nino thường gây thiếu hụt lượng mưa trong hầu hết các vùng của cả nước, phổ biến từ 25 đến 50% (rõ rệt nhất là Duyên hải Nam Trung Bộ, Cao nguyên Trung Bộ và Nam Bộ). Vì thế nguy cơ cao xảy ra khô hạn cục bộ, hoặc diện rộng ở những nơi có nhu cầu dùng nước nhiều cho sản xuất và sinh hoạt.
Để chủ động ứng phó, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã chỉ đạo cơ quan khí tượng thủy văn và các đơn vị liên quan xây dựng kế hoạch ứng phó cụ thể; trong đó tăng giám sát, tăng cường tần suất bản tin chuyên đề về El Nino, dự báo lượng mưa và nguồn nước trên các lưu vực sông.
Bộ Nông nghiệp và Môi trường đề nghị các địa phương chỉ đạo cơ quan chuyên môn tăng cường phối hợp với đơn vị quản lý, vận hành hồ chứa để theo dõi chặt chẽ diễn biến nguồn nước, chế độ xả nước từ thượng nguồn.
Trên cơ sở đó, kịp thời cập nhật, điều chỉnh kế hoạch khai thác, sử dụng nước phù hợp với tình hình thực tế, đồng thời tổ chức vận hành linh hoạt các công trình khai thác nước theo kế hoạch xả của hồ chứa; đẩy mạnh cải tạo, nâng cấp hạ tầng nhằm nâng cao khả năng chủ động cấp nước...
Theo các chuyên gia, điều quan trọng là phải chuẩn bị theo hướng đa rủi ro, không chỉ ứng phó với nắng nóng, hạn hán và thiếu nước mà còn sẵn sàng trước nguy cơ mưa lớn cục bộ, dông lốc và các hiện tượng thời tiết cực đoan khác có thể xảy ra trong thời gian tới./.
Theo TTXVN