Cuba đang bước vào một trong những giai đoạn định hình lại cấu trúc nền kinh tế - xã hội quan trọng nhất kể từ đầu thế kỷ 21. Không chỉ là những biện pháp ứng phó mang tính tình thế, hàng loạt chính sách được La Habana công bố và áp dụng mạnh mẽ từ năm 2024 đến năm 2026 đã cho thấy một quyết tâm thay đổi từ gốc rễ. Đứng trước sức ép nghẹt thở từ lệnh cấm vận ngày càng siết chặt của Mỹ và những hệ lụy kéo dài từ biến động kinh tế toàn cầu, chính phủ Cuba đã chính thức khởi động gói 176 biện pháp chuyển đổi kinh tế tổng thể.
Tòa nhà Quốc hội Cuba. Ảnh: TTXVN
Những quyết sách mới nhất tập trung vào ba trụ cột cốt lõi: cởi trói cho khu vực tư nhân, tái cấu trúc hệ thống tài chính - ngân sách, và bảo vệ kiên quyết mạng lưới an sinh xã hội mang tính biểu tượng của đất nước. Tất cả phác họa nên hình ảnh một quốc gia đang nỗ lực tìm kiếm sự tự chủ, linh hoạt thích ứng nhưng vẫn kiên quyết không đánh đổi những giá trị nhân văn cốt lõi của mình.
Cởi trói cho khu vực tư nhân: Trao quyền để bứt phá
Một trong những bước tiến mang tính đột phá và thu hút sự chú ý lớn nhất của dư luận quốc tế trong thời gian qua là những thay đổi sâu rộng đối với khu vực kinh tế tư nhân. Vào tháng 8/2026, Hội đồng Nhà nước Cuba đã thông qua các nghị định mới mang tính bước ngoặt, nhằm loại bỏ triệt để các rào cản và hạn chế hành chính đối với các doanh nghiệp siêu nhỏ, nhỏ và vừa, cũng như các hợp tác xã phi nông nghiệp.
Những quy định thương mại mới được thiết lập không chỉ nhằm phục hồi một nền kinh tế đang khát vốn và hàng hóa, mà còn chính thức công nhận và trao thêm quyền tự chủ cho các chủ thể kinh tế ngoài nhà nước. Nếu như trước đây, quy trình cấp phép và quản lý các doanh nghiệp tư nhân thường tập trung ở cấp trung ương, kéo theo sự chậm trễ và những thủ tục hành chính rườm rà, thì nay, chính phủ đã đẩy nhanh việc phân quyền. Theo đó, thẩm quyền phê duyệt sự ra đời của các chủ thể kinh tế ngoài nhà nước được chuyển giao trực tiếp cho các chính quyền đô thị, địa phương. Sự điều chỉnh này giúp cơ sở có thể linh hoạt đánh giá, phê duyệt và hỗ trợ các doanh nghiệp bám sát nhu cầu thực tế của từng vùng, từng khu vực.
Sự trỗi dậy của các doanh nghiệp siêu nhỏ, nhỏ và vừa đang thổi một luồng gió mới vào thị trường bán lẻ và dịch vụ của Cuba. Không dừng lại ở việc cho phép hoạt động, vào trung tuần tháng 9/2026, Cuba tiếp tục nới lỏng chính sách bằng việc mở rộng quyền sử dụng ngoại tệ cho các doanh nghiệp tư nhân. Động thái này gỡ bỏ một điểm nghẽn cực kỳ lớn, cho phép doanh nghiệp dễ dàng hơn trong việc nhập khẩu nguyên vật liệu, thiết bị máy móc, từ đó tăng cường năng lực sản xuất hàng hóa nội địa và giảm bớt sự phụ thuộc vào các kênh cung ứng do nhà nước độc quyền.
Hiệu quả từ chính sách phân quyền và đơn giản hóa thủ tục nhanh chóng được phản ánh qua các con số thực tế. Ngày 04/10/2026, Thủ tướng Manuel Marrero cho biết Chính phủ Cuba đã phê duyệt thành lập thêm 3.600 doanh nghiệp tư nhân vừa, nhỏ và siêu nhỏ chỉ trong 3 tháng gần nhất. Kết quả này nâng tổng số doanh nghiệp thuộc khối kinh tế tư nhân lên 16.100, cho thấy sức bật và nhu cầu tham gia thị trường rất lớn của các chủ thể kinh tế ngoài nhà nước.
Tái cấu trúc tài chính - ngân hàng và hệ thống thuế
Đi kèm với sự phát triển của khu vực tư nhân là yêu cầu bắt buộc phải nâng cấp hệ thống tài chính. Hệ thống ngân hàng được chính phủ Cuba xác định là một trong những trục liên ngành quan trọng nhất trong gói 176 biện pháp chuyển đổi kinh tế. Trong tháng 9/2026, Ngân hàng Trung ương Cuba đã triển khai hàng loạt hoạt động cải thiện hệ thống nhằm mở rộng các dịch vụ cung cấp cho người dân và doanh nghiệp.
Người dân Cuba xếp hàng rút tiền tại một chi nhánh ngân hàng ở thủ đô La Habana. Ảnh: TTXVN
Đặc biệt, nền kinh tế Cuba đang chứng kiến một nỗ lực số hóa mạnh mẽ với việc đẩy mạnh thanh toán điện tử (được triển khai tích cực từ tháng 8/2026). Việc khuyến khích người dân thanh toán qua thẻ và các ứng dụng không chỉ giúp minh bạch hóa các luồng tiền trong nền kinh tế, hạn chế các hoạt động thị trường chợ đen, mà còn tối ưu hóa việc quản lý thuế. Đồng thời, để giải quyết những khó khăn trong giao dịch thực tế do lạm phát, Cuba cũng đã phát hành thêm tiền giấy mệnh giá cao mới, một bước đi thực tế nhằm giúp người dân và doanh nghiệp thuận tiện hơn trong việc lưu thông tiền mặt hàng ngày.
Chính sách tài khóa cũng được xem xét lại một cách nghiêm túc. Ngay từ tháng 9/2024, Cuba đã bắt tay vào cập nhật hệ thống thuế với mục tiêu rõ ràng: giảm thâm hụt tài chính. Các biện pháp thắt chặt kỷ luật tài chính được đưa ra không chỉ để tăng thu ngân sách, mà còn đảm bảo sự công bằng, buộc các thành phần kinh tế có thu nhập cao phải đóng góp tương xứng vào quỹ dự trữ quốc gia, từ đó chính phủ có thêm nguồn lực duy trì các hoạt động sự nghiệp và đầu tư công.
Giải phóng nguồn lực nông nghiệp: Bài toán sống còn về lương thực
An ninh lương thực luôn là vấn đề nhạy cảm và cấp bách nhất đối với quốc đảo này. Nền nông nghiệp Cuba nhiều năm qua chịu sức ép vô hình nhưng vô cùng nặng nề từ việc thiếu hụt phân bón, nhiên liệu, máy móc và cả những tác động tiêu cực của biến đổi khí hậu. Cuối tháng 9/2026, Thủ tướng Cuba Manuel Marrero Cruz đã liên tục kêu gọi các cấp, các ngành tập trung giải phóng nguồn lực sản xuất, với ưu tiên hàng đầu là thúc đẩy chuyển đổi trong sản xuất nông nghiệp.
Chính phủ Cuba yêu cầu các doanh nghiệp, cả quốc doanh lẫn tư nhân, phải đẩy nhanh tốc độ sản xuất lương thực. Cơ chế quản lý đang được nới lỏng để nông dân và các hợp tác xã nông nghiệp có quyền tự quyết cao hơn đối với sản phẩm họ làm ra, từ việc định giá đến việc tìm kiếm kênh phân phối. Thay vì trông chờ hoàn toàn vào nguồn hàng phân phối qua sổ định mức, việc thúc đẩy sản xuất tại chỗ được kỳ vọng sẽ lấp đầy các kệ hàng tạp hóa và giảm giá thành thực phẩm tại các chợ nông sản - nơi mà áp lực lạm phát đang hiển hiện rõ nhất đối với bữa ăn hàng ngày của mỗi gia đình Cuba.
Cuộc cách mạng năng lượng tái tạo giữa vòng vây cấm vận
Sự phong tỏa từ Mỹ đã nhắm thẳng vào các tuyến đường vận chuyển dầu mỏ, khiến lưới điện ở Cuba nhiều lần rơi vào tình trạng hoạt động cầm chừng, thậm chí kích hoạt cơ chế khẩn cấp vì sự cố sập nguồn. Đầu năm 2024, Cuba từng phải lên kế hoạch tăng giá nhiên liệu lên gấp 5 lần nhằm bù đắp chi phí nhập khẩu, nhưng sau đó phải hoãn lại vì sự cố hạ tầng phân phối.
Công nhân sản xuất tấm năng lượng mặt trời tại nhà máy ở Pinar del Rio, Cuba. Ảnh minh họa: AFP/ TTXVN
Chính trong lúc cuộc khủng hoảng năng lượng rơi vào bế tắc, một “cuộc cách mạng xanh” đã được khởi xướng. Cuba đang quyết liệt chuyển hướng sang năng lượng tái tạo, coi đây là lối thoát chiến lược. Theo số liệu ghi nhận vào tháng 5/2026, chỉ trong vòng 12 tháng, quốc gia này đã xuất sắc lắp đặt được khoảng 1 gigawatt điện mặt trời. Những tấm pin năng lượng mặt trời áp mái giờ đây xuất hiện ngày càng nhiều tại thủ đô La Habana và các tỉnh lân cận.
Sự thay đổi này mang lại những con số biết nói: Tỷ trọng năng lượng tái tạo đã chiếm khoảng 10% tổng sản lượng điện của Cuba, một bước nhảy vọt so với mức chỉ vỏn vẹn 3% vào năm 2024. Chính phủ không giấu tham vọng và cam kết mạnh mẽ rằng sẽ nâng tỷ lệ này lên ít nhất 24% vào năm 2030. Động thái này không chỉ giải quyết bài toán thiếu hụt điện luân phiên đang kìm hãm sản xuất, mà còn giúp Cuba giảm gánh nặng ngoại tệ khổng lồ dùng để mua dầu mỏ giá cao trên thị trường quốc tế.
Điểm tựa an sinh xã hội: kiên định với giáo dục và y tế
Cô và trò trong ngày đầu năm học mới tại Trường tiểu học Rafael María de Mendive ở thủ đô La Habana (Cuba). (Ảnh: Ngọc Duy/TTXVN)
Dù trong hoàn cảnh nào, giáo dục và y tế vẫn là hai trụ cột làm nên niềm tự hào của cách mạng Cuba vẫn được bảo vệ nghiêm ngặt.
Đầu tháng 9/2026, bất chấp những khó khăn bủa vây, gần 1,5 triệu học sinh Cuba đã bước vào năm học mới. Đáng chú ý, ngân sách nhà nước phân bổ cho lĩnh vực giáo dục trong năm 2026 lên tới gần 72 tỷ peso (tương đương hơn 113 triệu USD), chiếm trọn 20% tổng chi ngân sách quốc gia. Mức chi khổng lồ này chỉ đứng ngay sau lĩnh vực y tế công cộng. Việc duy trì hệ thống giáo dục và chăm sóc sức khỏe hoàn toàn miễn phí, chất lượng cao trong bối cảnh nguồn thu eo hẹp là minh chứng rõ ràng nhất cho nguyên tắc “không ai bị bỏ lại phía sau” mà chính phủ nước này hằng theo đuổi.
Song song với y tế và giáo dục, đời sống của nhóm người yếu thế trong xã hội cũng được điều chỉnh để chống chọi với bão giá. Vào tháng 7/2025, Quốc hội Cuba đã thông qua một loạt biện pháp kinh tế quan trọng, trong đó có quyết định: tăng gấp đôi mức lương hưu tối thiểu từ 1.528 peso lên 3.056 peso, chính thức có hiệu lực từ tháng 9/2025. Quyết định này đóng vai trò như một chiếc phao cứu sinh, giúp hàng triệu người cao tuổi duy trì sức mua cơ bản trước những biến động khó lường của tỷ giá và lạm phát trên thị trường.
Mở cửa đón dòng vốn quốc tế và kiều bào
Nhận thức rõ những giới hạn của nội lực, chính phủ Cuba đang đẩy mạnh mặt trận ngoại giao kinh tế, thể hiện sự cởi mở chưa từng có. Tháng 3/2026, các nhà lãnh đạo cấp cao của Cuba phát đi thông điệp rõ ràng: Đảo quốc này sẵn sàng thiết lập quan hệ thương mại thông suốt và mở rộng hợp tác đầu tư với chính các doanh nghiệp Mỹ, bất chấp những cản trở từ các lệnh cấm vận. Việc kiên trì đối thoại nhằm giải quyết những khác biệt trong quan hệ song phương luôn được đặt trên bàn nghị sự.
Đặc biệt, thái độ với cộng đồng người Cuba ở nước ngoài (kiều bào) đang có những bước tiến vượt bậc. Chủ tịch Miguel Díaz-Canel nhấn mạnh rằng, số lượng người Cuba sinh sống ở nước ngoài hoặc kéo dài thời gian lưu trú tại quê hương đang gia tăng. Chính phủ coi việc lắng nghe, hỗ trợ và tạo điều kiện tối đa để cộng đồng này tham gia đóng góp nguồn lực, chất xám cho sự phát triển của đất nước không chỉ là một chính sách kinh tế, mà còn là một trách nhiệm quan trọng mang tính dân tộc. Dòng kiều hối, cùng với những dự án đầu tư trực tiếp từ kiều bào, đang được kỳ vọng sẽ trở thành một động lực tăng trưởng mới, bổ sung trực tiếp nguồn ngoại tệ đang cạn kiệt.
Bên cạnh đó, du lịch tiếp tục được xác định là mũi nhọn. Thay vì chỉ phụ thuộc vào các thị trường truyền thống như châu Âu hay Canada, từ tháng 8/2026, Cuba đã khởi động chiến dịch thúc đẩy quảng bá du lịch mạnh mẽ tại khu vực Nam Mỹ. Bằng việc đa dạng hóa nguồn khách du lịch, chính phủ kỳ vọng sẽ tạo ra lực kéo cho hàng loạt các ngành dịch vụ phụ trợ, từ nhà hàng, khách sạn của tư nhân đến các chuỗi cung ứng thực phẩm.
Tầm nhìn về một Cuba tự chủ và thích ứng
Một phiên họp của Quốc hội Cuba ở thủ đô La Habana. Ảnh tư liệu: AFP/TTXVN
Nhìn lại toàn cảnh, các chính sách thay đổi kinh tế - xã hội của Cuba từ cuối 2024 đến nay phản ánh một tư duy thực tế, dám đối diện với những trì trệ của mô hình cũ để tìm hướng đi phù hợp trong thời đại mới. Gói 176 biện pháp đang được triển khai thực chất là một cuộc cải tổ sâu rộng, nơi nhà nước chấp nhận buông bớt quyền kiểm soát ở những khâu kém hiệu quả, mở ra không gian phát triển cho doanh nghiệp nhỏ và vừa, và áp dụng kỷ luật số hóa để minh bạch nền tài chính.
Những thành quả ban đầu như sự bứt phá của hàng ngàn doanh nghiệp siêu nhỏ, nhỏ và vừa, sự vươn lên ngoạn mục của điện mặt trời, hay việc bảo toàn thành công ngân sách giáo dục - y tế, đang chứng minh rằng con đường đổi mới này là tất yếu và đang đi đúng hướng. Với một quốc gia vẫn đang chịu sự bủa vây của các biện pháp cưỡng ép và phong tỏa tài chính nghiêm ngặt, việc hiện thực hóa các chính sách này vào thực tế đời sống người dân vẫn còn nhiều trở ngại. Khó khăn từ việc thiếu hụt nguyên vật liệu, lạm phát chưa hoàn toàn được dập tắt, và áp lực từ thị trường ngoại tệ chợ đen vẫn là những bài toán mà nội các của Thủ tướng Manuel Marrero Cruz phải giải quyết từng ngày.
Những thách thức đặt ra cho nỗ lực đổi mới này là không hề nhỏ. Sau mức sụt giảm kinh tế tới 15% trong giai đoạn 2020-2025 do tác động tổng hợp từ cấm vận và bất cập nội tại, các dự báo độc lập cho thấy GDP của Cuba vẫn đứng trước nguy cơ giảm tiếp khoảng 10,3% trong năm 2026. Vì vậy, việc mở rộng nhanh chóng khu vực tư nhân không chỉ là giải pháp tình thế, mà là đòi hỏi sống còn để khơi thông nguồn lực và duy trì các cân đối vĩ mô.
Với việc cập nhật chương trình kinh tế - xã hội cho tầm nhìn đến cuối năm 2026, Cuba đang gửi một thông điệp mạnh mẽ tới cộng đồng quốc tế. Đó không phải là một Cuba thụ động chờ đợi lệnh cấm vận được gỡ bỏ, mà là một Cuba đang tự thân vận động, kiên trì đa dạng hóa nền kinh tế, tối ưu hóa mọi nguồn lực từ bên trong lẫn bên ngoài. Cuba đang dần định hình một mô hình phát triển mới: Cởi mở và linh hoạt trong kinh tế, nhưng kiên định và bất biến với những lý tưởng bảo vệ con người./.
Trang Khánh (Tổng hợp)
Nguồn tham khảo tổng hợp:
[1] Việt Hùng - Chính phủ Cuba tiếp tục tạo điều kiện cho kinh tế tư nhân, https://www.vietnamplus.vn/chinh-phu-cuba-tiep-tuc-tao-dieu-kien-cho-kinh-te-tu-nhan-post1133398.vnp, (30/08/2026).
[2] Hà Linh - Cuba thực hiện chuyển đổi cần thiết đối với mô hình kinh tế và xã hội, https://baotintuc.vn/cuba-thuc-day-cach-mang-nang-luong-tai-tao-khi-my-chan-nguon-cung-nhien-lieu-post647106.html, (14/05/2026).
[3] Ngọc Duy - Cuba mở rộng quyền tự chủ của các chủ thể kinh tế, https://www.vietnamplus.vn/cuba-thuc-day-quang-ba-du-lich-tai-khu-vuc-nam-my-post1131984.vnp, (24/08/2026).
[4] Mai Phương - Quốc hội Cuba thông qua loạt biện pháp kinh tế quan trọng, https://baotintuc.vn/quoc-hoi-cuba-thong-qua-loat-bien-phap-kinh-te-quan-trong-post778567.html, (18/07/2025).
[5] Phương Oanh - Cuba sẵn sàng mở rộng hợp tác thương mại, đầu tư với doanh nghiệp Mỹ và kiều bào, https://baotintuc.vn/cuba-san-sang-mo-rong-hop-tac-thuong-mai-dau-tu-voi-doanh-nghiep-my-va-kieu-bao-post897562.html#:~:text=Cuba%20s%E1%BA%B5n%20s%C3%A0ng%20m%E1%BB%9F%20r%E1%BB%99ng%20h%E1%BB%A3p%20t%C3%A1c,t%E1%BB%99c%20%2D%20TTXVN.%20Ch%C3%ADnh%20tr%E1%BB%8B%20Th%E1%BA%BF%20gi%E1%BB%9Bi, (17/03/2026).
[6] Việt Hùng - Cuba cải thiện hệ thống ngân hàng để mở rộng dịch vụ, https://www.vietnamplus.vn/cuba-cai-thien-he-thong-ngan-hang-de-mo-rong-dich-vu-post1137078.vnp#:~:text=Cuba%20c%E1%BA%A3i%20thi%E1%BB%87n%20h%E1%BB%87%20th%E1%BB%91ng%20ng%C3%A2n%20h%C3%A0ng,Trung%20%C6%B0%C6%A1ng%20Cuba.%20(%20%E1%BA%A2nh%3A%20Vi%E1%BB%87t%20H%C3%B9ng%2FTTXVN), (19/09/2026).
[7] Ngọc Duy - Cuba tập trung giải phóng nguồn lực sản xuất, https://www.vietnamplus.vn/cuba-tap-trung-giai-phong-nguon-luc-san-xuat-post1139065.vnp, (29/09/2026).
[8] Hà Linh - Cuba thúc đẩy cách mạng năng lượng tái tạo khi Mỹ chặn nguồn cung nhiên liệu, https://baotintuc.vn/cuba-thuc-day-cach-mang-nang-luong-tai-tao-khi-my-chan-nguon-cung-nhien-lieu-post647106.html, (14/05/2026).
[9] Mai Phương - Cuba hoãn tăng giá nhiên liệu, https://baotintuc.vn/cuba-hoan-tang-gia-nhien-lieu-post779474.html, (01/02/2024).
[10] Ngọc Duy - Gần 1,5 triệu học sinh Cuba bước vào năm học mới, https://www.vietnamplus.vn/gan-15-trieu-hoc-sinh-cuba-buoc-vao-nam-hoc-moi-post1133827.vnp, (02/09/2026).
[11] Việt Hùng - Cuba cập nhật hệ thống thuế để giảm thâm hụt tài chính, https://baotintuc.vn/cuba-cap-nhat-he-thong-thue-de-giam-tham-hut-tai-chinh-post1245955.html, (11/09/2024).
[12] Ngọc Duy - Cuba thúc đẩy quảng bá du lịch tại khu vực Nam Mỹ, vietnamplus.vn/cuba-thuc-day-quang-ba-du-lich-tai-khu-vuc-nam-my-post1131984.vnp#:~:text=Trong%20số%20các%20chủ%20đề%20nghị%20sự,Nam%20Mỹ%20%23Cảnh%20quan%20thiên%20nhiên%20Cuba, (24/08/2026).
[13] Việt Hùng - Cuba cấp phép 3.600 doanh nghiệp tư nhân trong 3 tháng, Báo Tin Tức - TTXVN, [https://baotintuc.vn/cuba-cap-phep-3600-doanh-nghiep-tu-nhan-trong-3-thang-post1391459.html](https://baotintuc.vn/cuba-cap-phep-3600-doanh-nghiep-tu-nhan-trong-3-thang-post1391459.html), (05/10/2026).