trang thông tin điện tử

Mở đầu

Sinh thời Hồ Chí Minh rất quan tâm đến công tác phòng, chống tham ô, lãng phí và phòng, chống quan liêu. Bởi lẽ, theo Người tham ô, lãng phí và quan liêu, mặc dù là ba căn bệnh này có những biểu hiện khác nhau, nhưng đều thống nhất ở chỗ, chúng đều là kẻ thù bên trong của cách mạng, là kẻ “giặc nội xâm”, không mang gươm, mang súng, nhưng nguy hiểm thậm chí còn hơn “giặc ngoại xâm” vì chúng phá hoại cách mạng từ bên trong và chúng là kẻ thù “tàng hình”, không dễ phát hiện, phát hiện được thì chống cũng phải ngày một ngày hai là được và chúng phá nát tư tưởng chính trị, đạo đức, phẩm chất của người cán bộ, cách mạng. Do vậy, Người luôn căn dặn cán bộ, đảng viên phải chủ động phòng, chống tham ô, lãng phí, quan liệu cũng như cần chú ý mối quan hệ giữa phòng, chống tham ô, lãng phí và phòng, chống quan liêu.

Chủ tịch Hồ Chí Minh tát nước chống hạn với bà con nông dân ở xã Đại Thanh, huyện Thường Tín, tỉnh Hà Đông

(năm 1958)_Ảnh: Tư liệu

1.Khái lược tư tưởng Hồ Chí Minh về tham ô, lãng phí và quan liêu

Theo Hồ Chí Minh: “Tham ô là hành động xấu xa nhất, tội lỗi, đê tiện nhất trong xã hội. Tham ô là trộm cắp của công, chiếm của công làm của tư. Nó làm hại đến sự nghiệp xây dựng nước nhà; hại đến công việc cải thiện đời sống của nhân dân; hại đến đạo đức cách mạng của người cán bộ và công nhân”[1]. Hành vi tham ô theo Hồ Chí Minh không chỉ có ở cán bộ có chức, có quyền mà có cả ở những người dân. Cụ thể, theo Người: "Đứng về phía cán bộ mà nói, tham ô là: Ăn cắp của công làm của tư. Đục khoét của nhân dân. Ăn bớt của bộ đội. Tiêu ít mà khai nhiều, lợi dụng của chung của Chính phủ để làm quỹ riêng cho địa phương mình, đơn vị mình, cũng là tham ô. Đứng về phía nhân dân mà nói, tham ô là: Ăn cắp của công, khai gian, lậu thuế"[2]. Còn lãng phí, theo Người “tuy khác với tham ô ở chỗ người gây ra lãng phí không trực tiếp trộm cắp của công làm của riêng. Nhưng kết quả thì làm tổn hại rất nghiêm trọng cho Nhà nước, cho nhân dân. Lãng phí có nhiều nguyên nhân. Hoặc vì lập kế hoạch không chu đáo. Hoặc vì trong khi thực hiện kế hoạch tính toán không cẩn thận. Hoặc vì bệnh hình thức xa xỉ, phô trương. Hoặc vì thiếu tinh thần bảo vệ của công. Nói tóm lại là vì thiếu ý thức trách nhiệm, thiếu ý thức quý trọng sức của, sức người của Nhà nước và của nhân dân”[3]. Lãng phí có nhiều loại như lãng phí thời giờ, lãng phí lao động, lãng phí tiền bạc của Nhân dân.

Hồ Chí Minh cho rằng về bản chất "Quan liêu là cán bộ phụ trách xa rời thực tế, không điều tra, nghiên cứu đến nơi đến chốn những công việc cần phải làm, việc gì cũng nắm không vững, chỉ đạo một cách đại khái, chung chung. Quan liêu là xa rời quần chúng, không đi sâu đi sát, không hiểu rõ lai lịch, tư tưởng và công tác của cán bộ mình. Không lắng nghe ý kiến của quần chúng. Sợ phê bình và tự phê bình. Tác phong của những “ông quan liêu” là thiếu dân chủ, không giữ đúng nguyên tắc lãnh đạo tập thể, phân công phụ trách"[4]. Những cán bộ quan liệu là những cán bộ mà “Miệng thì nói dân chủ, nhưng làm việc thì họ theo lối "quan" chủ. Miệng thì nói "phụng sự quần chúng", nhưng họ làm trái ngược với lợi ích của quần chúng, trái ngược với phương châm và chính sách của Đảng và Chính phủ"[5]. Thường là họ xa dân, sợ dân, tránh né dân, không tôn trọng dân. Nguyên nhân của quan liêu có nhiều nhưng cơ bản là “Vì những người và những cơ quan lãnh đạo từ cấp trên đến cấp dưới không sát công việc thực tế, không theo dõi và giáo dục cán bộ, không gần gũi quần chúng. Đối với công việc thì trọng hình thức mà không xem xét khắp mọi mặt, không vào sâu vấn đề. Chỉ biết khai hội, viết chỉ thị, xem báo cáo trên giấy, chứ không kiểm tra đến nơi, đến chốn…”[6].

2.Mối quan hệ giữa phòng chống tham ô, lãng phí với phồng, chống quan liêu theo tư tưởng Hồ Chí Minh

2.1.Quan hệ giữa Tham ô, lãng phí và quan liêu

2.1.1.Tham ô, lãng phí, quan liêu thống nhất với nhau, cùng là kẻ thù của Nhân dân, của cách mạng

Chính Chủ tịch Hồ Chí Minh đã chỉ rõ, “Tham ô, lãng phí và bệnh quan liêu là kẻ thù của nhân dân, của bộ đội và của Chính phủ.

Tham ô, lãng phí và bệnh quan liêu là kẻ thù của Nhân dân, của cách mạng, là “Kẻ thù khá nguy hiểm, vì nó không mang gươm mang súng, mà nó nằm trong các tổ chức của ta, để làm hỏng công việc của ta. Tham ô, lãng phí và bệnh quan liêu, dù cố ý hay không, cũng là bạn đồng minh của thực dân và phong kiến. Vì nó làm chậm trễ công cuộc kháng chiến và kiến quốc của ta. Nó làm hỏng tinh thần trong sạch và ý chí khắc khổ của cán bộ ta. Nó phá hoại đạo đức cách mạng của ta là cần, kiệm, liêm, chính”[7]. Chính vì vậy, tham ô, lãng phí và bệnh quan liêu, mặc dù khác nhau về hành vi, biểu hiện nhưng thống nhất với nhau, theo nghĩa cùng là “giặc nội xâm”, cùng là kẻ thù của Nhân dân, của cách mạng. Thậm chí, Chủ tịch Hồ Chí Minh còn ví tham ô, lãng phí và bệnh quan liêu như tội lỗi của Việt gian, mật thám – nghĩa là giống như những kẻ bán nước. Người chỉ rõ: “Để kháng chiến thắng lợi, để xây dựng nước nhà, chiến sĩ thì hy sinh xương máu, đồng bào thì hy sinh mồ hôi nước mắt để đóng góp. Mà những kẻ tham ô, lãng phí và quan liêu thì phá hoại tinh thần, phí phạm sức lực, tiêu hao của cải của Chính phủ và của nhân dân. Tội lỗi ấy cũng nặng như tội lỗi Việt gian, mật thám”[8].

Trước đây, chúng ta chủ yếu quan tâm đến tác hại trước mắt, về vật chất (kinh tế, tiền bạc), nay chúng ta đã quan tâm nhiều hơn, nhìn rõ hơn tác hại tiềm ẩn, khôn lường của tham ô, tham nhũng, lãng phí, quan liêu làm hư hỏng, mất cán bộ, mất niềm tin của nhân dân đối với Đảng, Nhà nước, chế độ và cuối cùng là mất chế độ. Do vậy, tham ô, lãng phí và quan liêu là kẻ thù của Nhân dân, của chế độ, của cách mạng.

2.1.2. Quan liêu sinh ra tham ô, lãng phí

Trong mối quan hệ giữa tham ô, lãng phí và quan liêu thì quan liêu là nguyên nhân của lãng phí, tham ô. Chủ tịch Hồ Chí Minh cũng đã từng hỏi: “Vì đâu mà có lãng phí và tham ô?”[9], và Người đã trả lời, cụ thể là “Vì cán bộ phụ trách lãnh đạo các cấp, các ngành quan liêu không đi sát công việc, cán bộ, quần chúng nhân dân. Có thể nói bệnh quan liêu là chỗ gieo hạt vun trồng cho tham ô lãng phí nảy nở được.

Vì thế muốn chống tham ô, lãng phí, phải chống bệnh quan liêu. Nhưng tiến hành phải có chuẩn bị, có kế hoạch, có lãnh đạo, có trọng tâm. Vậy bất kỳ ngành nào, địa phương nào cũng phải giáo dục cho cán bộ, nhân dân, chiến sĩ gớm ghét nạn tham ô, lãng phí, bệnh quan liêu”[10]. Theo Hồ Chí Minh: “Vì vậy, ở đâu có bệnh quan liêu thì ở đó có nạn tham ô, lãng phí”[11]; “Vì những người và những cơ quan lãnh đạo mắc bệnh quan liêu thành thử có mắt mà không thấy suốt, có tai mà không nghe thấu, có chế độ mà không giữ đúng, có kỷ luật mà không nắm vững. Kết quả là những người xấu, những cán bộ kém tha hồ tham ô, lãng phí.

Thế là bệnh quan liêu đã ấp ủ, dung túng, che chở cho nạn tham ô, lãng phí. Vì vậy, muốn trừ sạch nạn tham ô, lãng phí, thì trước mắt phải tẩy sạch bệnh quan liêu”[12]. “Vì vậy, bệnh quan liêu là nguồn gốc sinh ra lãng phí, tham ô.

Kinh nghiệm chứng tỏ rằng: ở đâu có bệnh quan liêu thì ở đó chắc có tham ô, lãng phí; nơi nào bệnh quan liêu càng nặng thì nơi đó càng nhiều lãng phí, tham ô. Cho nên, muốn triệt để chống tham ô, lãng phí thì phải kiên quyết chống nguồn gốc của nó là bệnh quan liêu”[13]. Chính vì vậy, theo Hồ Chí Minh: “, chống tham ô, lãng phí và bệnh quan liêu cũng quan trọng và cần kíp như việc đánh giặc trên mặt trận. Đây là mặt trận tư tưởng và chính trị”[14].

2.2. Quan hệ giữa phòng chống tham ô, lãng phí với phồng, chống quan liêu

2.2.1.Phòng, chống quan liêu là cơ sở, tiền đề phòng, chống tham ô, lãng phí hiệu quả

Như chúng ta đã rõ theo Hồ Chí Minh, quan liêu là nguồn gốc của tham ô, lãng phí, ở đâu có có bệnh quan liêu thì ở đó chắc chắn có tham ô, lãng phí. Do vậy, trong mối quan hệ giữa phòng, chống tham ô, lãng phí và phòng, chống quan liêu thì phòng, chống quan liêu là cơ sở, nền tảng để phòng, chống tham ô, lãng phí hiệu quả. Quan liêu về cơ bản là không kiểm tra, giám sát, buông lỏng quản lý, cho nên một số cán bộ mất phẩm chất và một số người dân mới có cơ hội tham ô, lãng phí. Nói khác đi, quan liêu tiếp tay cho cán bộ yếu kém, thỏa hiệp với những kẻ xấu, trên cơ sở đó thì những cán bộ yếu kém, mất phẩm chất và một số kẻ xấu mới có cơ hội tham ô, lãng phí. Vì vậy phải đẩy mạnh phòng, chống quan liệu, “nếu không lo chữa, thì bệnh quan liêu sẽ đưa bệnh nhân đến chỗ hoàn toàn bị đào thải.[…]. Mong rằng toàn thể cán bộ ta, ai không mắc bệnh quan liêu thì phải giữ gìn, tránh nó. Ai đã mắc bệnh ấy, thì phải cố gắng mà chữa cho khỏi đi, cho xứng đáng là người cán bộ cách mạng, chớ để bị đào thải”[15]. Để phòng, chống quan liêu hiệu quả cần thực hiện các phương thuốc mà Hồ Chí Minh đã căn dặn:

“Thang thuốc chữa bệnh quan liêu:

- Phải đặt lợi ích dân chúng lên trên hết, trước hết.

- Phải gần gũi dân, hiểu biết dân, học hỏi dân.

 - Phải thật thà thực hành phê bình và tự phê bình.

- Phải làm kiểu mẫu: Cần, Kiệm, Liêm, Chính, Chí công vô tư”[16]. Nghĩa là phải gắn bó với Nhân dân, gần dân, đi đúng đường lối Nhân dân của Đảng. Khi gần dân sẽ được Nhân dân giúp đỡ khi ấy sẽ không còn tình trạng quan liêu, không sâu sát tình hình kinh tế-xã hội. Đúng như V.I.Lênin cũng nhấn mạnh phải chống giáo điều: “Không thể có chủ nghĩa giáo điều ở nơi nào mà tiêu chuẩn tối cao và duy nhất của học thuyết là sự phù hợp giữa nó với quá trình thực tế của sự phát triển kinh tế - xã hội;[17].

2.2.2. Phòng, chống tham ô, lãng phí hiệu quả sẽ thúc đẩy phòng, chống quan liêu hiệu quả

Về thực chất chúng ta đều rõ, tham ô, lãng phí và quan liêu gắn kết chặt chẽ với nhau, chúng là nguyên nhân, điều kiện của nhau. Một mặt, quan liêu là nguồn gốc của tham ô, lãng phí. Mặt khác, tham ô, lãng phí lại tăng cường, củng cố, hậu thuẫn cho quan liệu. Do vậy, phòng, chống tham ô, lãng phí hiệu quả sẽ thúc đẩy phòng, chống quan liêu hiệu quả. Bởi lẽ, phòng, chống tham ô, lãng phí là phòng, chống việc lợi dụng chức vụ, quyền hạn lấy của chung làm của riêng, lãng phí của công, lãng phí tiền bạc, thời gian công sức của dân; là phòng, chống chủ nghĩa cá nhân; là phòng, chống việc vi phạm nghiêm trọng chuẩn mực đạo đức, chuẩn mực văn hóa công vụ của người cán bộ; là phòng, chống hành vi lợi dụng quyền lực để chiếm đoạt của công nhằm thỏa mãn nhu cầu, lợi ích cá nhân cũng như lãng phí của công và của nhân dân; là phòng, chống hành vi vi phạm pháp luật của người có chức vụ, quyền hạn đã lợi dụng chức vụ, quyền hạn đó để vụ lợi hay lãng phí của công và của nhân dân, v.v. . Do vậy, phòng, chống tham ô, lãng phí sẽ làm cho cán bộ tuân thủ nghiêm túc đạo đức công vụ, văn hóa công vụ; gột rửa chủ nghĩa cá nhân; tuân thủ pháp luật, quy định của Đảng và Nhà nước. Làm được như vậy thì rõ ràng là chủ nghĩa quan liêu sẽ bị hạn chế dần dần không còn nữa.

Chúng ta đều rõ, để phòng, chống tham ô, lãng phí có hiệu quả thì một trong các giải pháp là phải cụ thể hóa các định mức kỹ thuật, các chuẩn mực văn hóa tiết kiệm, chống tham ô, lãng phí trong từng cơ quan, đơn vị để có căn cứ thực hành tiết kiệm, chống tham ô, lãng phí. Muốn vậy, phải nắm chắc tình hình cơ quan, đơn vị, nắm chắc tình hình kinh tế-xã hội, am hiểu thực tiễn và đời sống của cán bộ, công nhân viên. Như vậy, thì không thể quan liêu, bởi lẽ khi xác định các định mức kỹ thuật, các chuẩn mực văn hóa tiết kiệm, chống tham ô, lãng phí trong từng cơ quan, đơn vị thì phải am hiểu thực tiễn cơ quan, đơn vị, không thể quan liêu được. Hơn nữa, để tăng cường phòng, chống tham ô, lãng phí thì cần đẩy mạnh sự lãnh đạo của các cấp ủy, sự quản lý của các cấp chính quyền. Như vậy thì bản thân các cán bộ lãnh đạo, quản lý phải vào cuộc tham gia lãnh đạo, chỉ đạo, sâu sát tình hình ở cơ quan, đơn vị mình. Đặc biệt, các cán bộ lãnh đạo, quản lý phải lãnh đạo, chỉ đạo cơ quan, đơn vị thực hiện Chỉ thị số 21-CT/TW, ngày 21-12-2012 của Ban Bí thư khóa XI về việc đẩy mạnh thực hành tiết kiệm, chống lãng phí; Chỉ thị số 27-CT/TW, ngày 25-12-2023 của Bộ Chính trị khóa XIII về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với công tác thực hành tiết kiệm, chống lãng phí; Chỉ thị số 42-CT/TW ngày 16-1-2025 của Bộ Chính trị khóa XIII về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với công tác giáo dục cần, kiệm, liêm, chính, chí công vô tư; Chỉ thị số 05-CT/TW ngày 15-5-2016 của Bộ Chính trị về đẩy mạnh học tập, làm theo tư tưởng, đạo đức, phong cách Hồ Chí Minh trong đó có học tập tấm gương cần, kiệm, liêm, chính, chí công vô tư của Bác; Quy định số 37-QĐ/TW ngày 25-10-2021 của Ban Chấp hành Trung ương về những điều đảng viên không được làm. Ủy ban Thường vụ Quốc hội khóa X đã ban hành Pháp lệnh về việc thực hành tiết kiệm, chống lãng phí năm 1998; Luật Thực hành tiết kiệm, chống lãng phí năm 2005; Luật Thực hành tiết kiệm, chống lãng phí (sửa đổi năm 2013). Hàng năm, Chính phủ đều ban hành Chương trình tổng thể về thực hành tiết kiệm, chống lãng phí. Chẳng hạn, Nghị quyết số 98/NQ-CP ngày 26/6/2024 của Chính phủ về ban hành Chương trình hành động thực hiện Chỉ thị số 27-CT/TW ngày 25/12/2023 của Bộ Chính trị, Nghị quyết số 53/NQ-CP ngày 14/4/2023 của Chính phủ về triển khai Nghị quyết số 74/2022/QH15 ngày 15/11/2022 của Quốc hội về đẩy mạnh thực hiện chính sách, pháp luật về thực hành tiết kiệm, chống lãng phí. Gần đây nhất là Quyết định số 1719/QĐ-TTg ban hành Chương trình tổng thể của Chính phủ về thực hành tiết kiệm, chống lãng phí năm 2025. Nếu tổ chức, triển khai như vậy thì chắc chắn cán bộ không thể xa vào quan liêu được. Nói khác đi, lãnh đạo, chỉ đạo việc chống tham ô, lãng phí sẽ góp phần chống quan liêu hiệu quả.

2.2.3. Phòng, chống tham ô, lãng phí và phòng, chống quan liêu thống nhất với nhau

Chúng ta đều rõ, đấu tranh phòng, chống tham ô, lãng phí và phòng, chống quan liêu thống nhất với nhau. Trước hết thống nhất ở mục tiêu làm trong sạch Đảng và hệ thống chính trị, xây dựng được đội ngũ cán bộ vừa hồng vừa chuyên, đáp ứng yêu cầu cách mạng. Bởi lẽ, phòng, chống tham ô, lãng phí và phòng, chống quan liêu xét đến cùng là nhằm làm trong sạch Đảng và bộ máy nhà nước, để phát triển đất nước. Đây là cuộc đấu tranh chống “giặc nội xâm”, không phải là cuộc đấu giữa các “phe cánh” hay “đấu đá nội bộ”, như có người không hiểu hoặc cố tình xuyên tạc với động cơ sai, dụng ý xấu[18]. Xét đến cùng là hình thành đội ngũ cán bộ có phẩm chất đạo đức, trình độ chuyên môn cao, hết lòng, hết sức phục vụ nhân dân.

Điểm chung thống nhất thứ hai của phòng, chống tham ô, lãng phí và phòng, chống quan liêu là chống chủ nghĩa cá nhân. Bởi lẽ, “Do cá nhân chủ nghĩa mà ngại gian khổ, khó khăn, sa vào tham ô, hủ hoá, lãng phí, xa hoa. Họ tham danh trục lợi, thích địa vị quyền hành. Họ tự cao tự đại, coi thường tập thể, xem khinh quần chúng, độc đoán, chuyên quyền. Họ xa rời quần chúng, xa rời thực tế, mắc bệnh quan liêu, mệnh lệnh. Họ không có tinh thần cố gắng vươn lên, không chịu học tập để tiến bộ.

Cũng do cá nhân chủ nghĩa mà mất đoàn kết, thiếu tính tổ chức, tính kỷ luật, kém tinh thần trách nhiệm, không chấp hành đúng đường lối, chính sách của Đảng và của Nhà nước, làm hại đến lợi ích của cách mạng, của nhân dân.

Tóm lại, do cá nhân chủ nghĩa mà phạm nhiều sai lầm.”[19]. Do cá nhân chủ nghĩa mà người cán bộ xa vào tham ô, tham nhũng, lãng phí, tiêu cực và quan liêu, khi ấy thì người cán bộ, đảng viên đã tha hóa, biến chất, xa rời hàng ngũ những người cộng sản, đã phản bội lại lợi ích của Đảng, của dân tộc, của nhân dân. Họ không còn là người cán bộ, đảng viên đúng nghĩa nữa, không còn xứng đáng là những chiến sỹ cách mạng của Đảng nữa. Do vậy, phòng, chống tham ô, lãng phí và phòng, chống quan liêu về thực chất là phòng, chống chủ nghĩa cá nhân. Vì vậy, để phòng, chống chủ nghĩa cá nhân theo Chủ tịch Hồ Chí Minh thì: “Mỗi cán bộ, đảng viên phải đặt lợi ích của cách mạng, của Đảng, của nhân dân lên trên hết, trước hết. Phải kiên quyết quét sạch chủ nghĩa cá nhân, nâng cao đạo đức cách mạng, bồi dưỡng tư tưởng tập thể, tinh thần đoàn kết, tính tổ chức và tính kỷ luật. Phải đi sâu đi sát thực tế, gần gũi quần chúng, thật sự tôn trọng và phát huy quyền làm chủ tập thể của nhân dân. Phải cố gắng học tập, rèn luyện, nâng cao trình độ hiểu biết để làm tốt mọi nhiệm vụ”[20]. Chính vì vậy mà sau 40 năm đổi mới, Đảng ta càng nhận rõ phòng, chống tham ô, lãng phí, quan liêu là “một nhiệm vụ đặc biệt quan trọng trong công tác xây dựng, chỉnh đốn Đảng, xây dựng, củng cố hệ thống chính trị trong sạch, vững mạnh, củng cố khối đại đoàn kết toàn dân tộc”[21].

Qua những nội dung nêu trên chúng ta thấy tham ô, lãng phí và quan liêu có mối quan hệ mật thiết với nhau. Một mặt, quan liêu là nguồn gốc, nguyên nhân để sinh ra tham ô, lãng phí. Mặt khác, tham ô, lãng phí lại tác động, củng cố làm cho tệ quan liêu thêm trầm trọng, thêm nguy hại. Hơn nữa, một nghĩ nào nữa thì tham ô, lãng phí và quan liêu còn thống nhất với nhau – vừa là kẻ thù chung của cách mạng, của Nhân dân – vừa dựa vào nhau và cùng có chung một nguồn gốc là chủ nghĩa cá nhân. Vì vậy, tham ô, lãng phí và quan liêu có tác hại vô cùng to lớn đối với sự nghiệp cách mạng của Đảng, của dân tộc. Cũng vì vậy mà đấu tranh phòng, chống tham ô, lãng phí và phòng, chống quan liêu có quan hệ biện chứng với nhau: Phòng, chống quan liêu là cơ sở, tiền đề phòng, chống tham ô, lãng phí hiệu quả; Phòng, chống tham ô, lãng phí hiệu quả sẽ thúc đẩy phòng, chống quan liêu hiệu quả; Phòng, chống tham ô, lãng phí và phòng, chống quan liêu thống nhất với nhau.

   GS.TS Trần Văn Phòng

Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh