Trong một bài phát biểu đáng chú ý mới đây, Tổng giám đốc Tổ chức Thương mại thế giới (WTO) Ngozi Okonjo-Iweala khẳng định cải cách khẩn cấp là điều bắt buộc với tổ chức này. Nếu không, thương mại toàn cầu trong tương lai có thể vận hành mà không cần đến WTO.
Cải cách hoặc bị đào thải trong một thế giới mà chủ nghĩa đa phương cả về chính trị lẫn kinh tế đang rạn nứt. Đó là thông điệp mạnh mẽ được bà Ngozi Okonjo-Iweala, Tổng giám đốc WTO, đưa ra tại trụ sở tổ chức ở Geneva tuần trước.
Ra đời năm 1995 với mục tiêu thúc đẩy một hình thức “toàn cầu hóa hạnh phúc”, trang web chính thức của tổ chức này nêu rõ WTO có sứ mệnh “hỗ trợ phát triển kinh tế” các quốc gia và thúc đẩy “quan hệ hòa bình giữa các dân tộc”. Tuy nhiên, trong 2 thập kỷ qua, cục diện địa kinh tế đã thay đổi hoàn toàn, đỉnh điểm là “bazooka thuế quan” của Tổng thống Mỹ Donald Trump trong bối cảnh cuộc chiến thương mại khốc liệt của Mỹ với Trung Quốc.
Lãnh đạo WTO đã nắm bắt rõ sự thay đổi này. Bà Okonjo-Iweala phát biểu: “Chúng ta đang họp tại một bước ngoặt quyết định, không chỉ đối với WTO mà còn với cả hệ thống đa phương… Nếu không có hệ thống WTO, điều đó sẽ có ý nghĩa gì? Tôi nói rất thẳng thắn: đó sẽ là hỗn loạn”.
Cuộc cải cách lớn đầu tiên có thể tác động đến một trong những nguyên tắc sáng lập của WTO: điều khoản “tối huệ quốc” (MFN ). Đây là nguyên tắc “không phân biệt đối xử” trong thương mại, được đưa vào nhiều hiệp định thương mại quốc tế kể từ sau Thế chiến II. Theo nguyên tắc này, một quốc gia sẽ được hưởng các ưu đãi thương mại tương tự như bất kỳ quốc gia nào khác khi nhập khẩu một sản phẩm tương tự. Tuy nhiên, Tổng thống Mỹ Donald Trump đã phá vỡ nguyên tắc này khi đơn phương áp đặt các mức thuế quan khác nhau vào tháng 4/2025.
Tháng 12/2025, một tài liệu của Chính quyền Mỹ cho rằng nguyên tắc MFN không còn phù hợp với hệ thống thương mại hiện đại và đề xuất chuyển sang một mô hình cho phép các nước áp dụng các biện pháp thương mại mang tính phân biệt và có đi có lại, “phi tối huệ quốc”.
Mỹ cho rằng cách hành xử thương mại của Trung Quốc là một phần nguyên nhân dẫn đến đề xuất cải cách này. Theo cáo buộc, Bắc Kinh hạn chế nhập khẩu thông qua các chính sách mua sắm công ưu tiên hàng nội địa, đồng thời trợ cấp xuất khẩu để mở rộng nhanh chóng thị phần ở nước ngoài. Kết quả là thặng dư thương mại toàn cầu của Trung Quốc đã vượt ngưỡng 1.000 tỷ euro.
Trong một bài viết trên tạp chí tài chính Financial Times, Ủy viên Thương mại châu Âu Maros Sefcovic cũng tỏ ý ủng hộ việc cải cách nguyên tắc này, đánh dấu sự thay đổi lập trường của Liên minh châu Âu - vốn trước đây là một trong những bên bảo vệ mạnh mẽ MFN. “Chúng ta cần một cuộc thảo luận thẳng thắn về mối liên hệ giữa quy chế tối huệ quốc và tính có đi có lại,” ông tuyên bố, đồng thời đặt câu hỏi liệu nguyên tắc này có thực sự thúc đẩy sự mở cửa và cơ hội bình đẳng giữa các quốc gia hay không.
Một cải cách cấp bách khác là khôi phục cơ quan phúc thẩm giải quyết tranh chấp thương mại, vốn đang tê liệt - điều được xem là sống còn đối với uy tín của WTO. Nguyên nhân chính là Mỹ đã chặn việc bổ nhiệm các thẩm phán của cơ quan này từ năm 2019. Sự trở lại Nhà Trắng của ông Trump càng khiến tình hình thêm phức tạp. Do đó, WTO đã tăng tốc đàm phán giữa các quốc gia thành viên trong những tháng gần đây.
Ban lãnh đạo WTO cũng đang xem xét các quy định cho phép các nước đang phát triển được hưởng “đối xử đặc biệt và khác biệt”. Điều này bao gồm việc được kéo dài thời gian chuyển tiếp để thực hiện các nghĩa vụ thương mại mới, như cắt giảm thuế quan hoặc nhận hỗ trợ tài chính để thúc đẩy xuất khẩu.
Một số quốc gia đề xuất làm rõ hoặc điều chỉnh cơ chế này để phản ánh thực tế kinh tế hiện nay, trong khi các nước khác phản đối vì lo ngại việc thay đổi sẽ làm suy yếu các biện pháp bảo vệ dành cho những nền kinh tế còn mong manh. Những vấn đề nhạy cảm này sẽ là trọng tâm tại Hội nghị Bộ trưởng WTO sắp tới, diễn ra từ ngày 26-29/3 tại Yaoundé, Cameroon.
Trong bối cảnh trật tự thương mại toàn cầu đang tái định hình, WTO đứng trước lựa chọn khó khăn: cải cách sâu rộng để thích nghi – hoặc đối mặt với nguy cơ bị gạt ra bên lề của hệ thống thương mại thế giới./.
Theo TTXVN