Thứ Bảy, ngày 20 tháng 07 năm 2024

Ảnh hưởng và hậu quả của tin giả (Fake News) trên không gian mạng đến chính trị, kinh tế, xã hội

Ngày phát hành: 26/03/2023 Lượt xem 28797


 

Ô nhiễm thông tin đang ảnh hưởng đến khả năng đưa ra quyết định sáng suốt của người dân. Có mối tương quan giữa ô nhiễm thông tin và sự thụt lùi dân chủ trên toàn thế giới. Thông tin sai lệch, tin giả và thông tin độc hại cùng với sự gia tăng của ngôn từ kích động thù địch và tuyên truyền, đặc biệt là trên mạng, đang kích động sự chia rẽ xã hội và tạo ra sự ngờ vực đối với các cơ quan công quyền. Báo cáo cũng chỉ ra rằng ô nhiễm thông tin (thông tin sai lệch) “không phải là nguyên nhân mà là hậu quả của các cuộc khủng hoảng xã hội và sự sụp đổ niềm tin của công chúng vào các thể chế”[3]. Thuật ngữ tin giả không phải là một từ mới mà đã xuất hiện trong cuộc bầu cử năm 2016 khi ứng cử viên tổng thống của Đảng Cộng hòa bảo thủ, Donald Trump, đưa ra thuật ngữ này như một phần trong bài hùng biện của ông cho chiến dịch chống lại một số hãng truyền thông.

 

Năm 2014, Diễn đàn Kinh tế Thế giới đã liên kết tin giả với mười mối đe dọa hàng đầu đối với xã hội (Diễn đàn Kinh tế Thế giới, 2014). Bất chấp lịch sử lâu dài đằng sau tin tức giả mạo, một số lý do hiện đang giúp tầm quan trọng của nó ngày càng tăng. Thứ nhất, các phương pháp mà một người có thể tham gia vào ngành truyền thông đã trở nên dễ dàng hơn bất kỳ thời điểm nào trước đây, nơi mà những cá nhân không có kỹ năng máy tính hoặc báo chí cũng có thể tạo ra một trang tin tức chuyên nghiệp trực tuyến. Ví dụ: nhiều nền tảng lưu trữ web cung cấp các mẫu phương tiện sẵn sàng và có thể tùy chỉnh để bắt chước các cửa hàng tin tức lâu đời đưa tin về sức khỏe, chính trị, người nổi tiếng và tin tức địa phương. Sau đó, và được hỗ trợ bởi những người theo bộ lạc và/hoặc bot mạng, thu hút lưu lượng truy cập, từ đó cho phép kiếm tiền từ việc xuất bản nội dung bằng cách sử dụng các nền tảng quảng cáo. Do những lo ngại về uy tín và tuân thủ các thông lệ đạo đức báo chí, các cơ quan truyền thông đại chúng đề phòng việc đưa tin giả. Thứ hai, các nền tảng truyền thông xã hội được coi là phù hợp để phổ biến tin giả và việc sử dụng chúng đã tăng mạnh. Tin giả không bị giới hạn trong nội dung chính trị; một số lo ngại được báo cáo xung quanh tin tức truyền thông có thể gây hại và chết người. Tin tức giả mạo có liên quan đến sự gia tăng tội phạm thù hận, tội phạm thanh thiếu niên, hành vi chặt xác những người vô tội do nhầm lẫn danh tính, gian lận bầu cử, v.v.

 

1. Tin giả (Fake News) là một loại thông tin sai lệch (False Information)

 

Allcott và Gentzkow (2017) cho rằng bất kỳ hình thức làm sai lệch nội dung nào dù cố ý, vô ý hay nhầm lẫn để xếp vào danh mục tin giả vì tác động khiến nạn nhân hiểu lầm. Thuật ngữ "tin giả" liên quan mật thiết đến chính trị trong khi 'thông tin sai lệch', thuật ngữ này có thể đề cập đến nhiều loại thông tin sai lệch bao gồm các chủ đề như sức khỏe, môi trường và kinh tế trên tất cả các nền tảng và thể loại, trong khi 'tin tức giả mạo' được hiểu hẹp hơn là các câu chuyện tin tức chính trị. Thông tin sai lệch là tin tức, câu chuyện hoặc trò lừa bịp được tạo ra để cố tình đưa thông tin sai lệch hoặc đánh lừa độc giả. Thông thường, những câu chuyện này được tạo ra để tác động đến quan điểm của người dân, tác động đến chương trình nghị sự chính trị hoặc gây nhầm lẫn và thường có thể là một hoạt động kinh doanh sinh lời cho các nhà xuất bản trực tuyến. Thông tin sai lệch có thể đánh lừa mọi người bằng cách trông giống như các trang web đáng tin cậy hoặc sử dụng tên và địa chỉ web tương tự như các tổ chức tin tức có uy tín. Theo Martina Chapman, chuyên gia về truyền thông, có ba yếu tố dẫn đến tin giả là 'Không tin tưởng, thông tin sai lệch và thao túng'.

 

Vai trò của internet trong phát tán thông tin sai lệch. Thông tin sai lệch không phải là mới, tuy nhiên nó đã trở thành một chủ đề nóng kể từ năm 2017. Theo truyền thống, các phóng viên nhận tin tức từ các nguồn đáng tin cậy, các nhà báo và cơ quan truyền thông được yêu cầu tuân theo các quy tắc thực hành nghiêm ngặt. Tuy nhiên, internet với đặc điểm về sự chia sẻ thông tin nhanh chóng, tính không kiểm duyệt/kiểm duyệt không chặt chẽ, với nhiều mục đích chia sẻ thông tin khác nhau và nhu cầu tiêu thụ thông tin lớn từ người dùng đã khiến thông tin sai lệch, tin giả lan truyền nhanh chóng. Hiện nay, nhiều người nhận tin tức từ các trang và mạng truyền thông xã hội và thường rất khó để biết liệu các câu chuyện đó có đáng tin cậy hay không. Tình trạng quá tải thông tin và sự thiếu hiểu biết chung về cách thức hoạt động của Internet của độc giả cũng góp phần làm gia tăng tin tức giả mạo hoặc những câu chuyện lừa bịp. Các trang truyền thông xã hội có thể đóng một vai trò quan trọng trong việc tăng phạm vi tiếp cận của những loại câu chuyện này. Tính kinh tế của truyền thông xã hội ủng hộ tin đồn, tính mới, tốc độ và “khả năng chia sẻ”' Simeon Yates.

 

Phân biệt các loại thông tin sai lệch. Có nhiều ý kiến khác nhau khi xác định các loại thông tin sai lệch. Tuy nhiên, khi đánh giá nội dung trực tuyến, có nhiều loại tin tức sai lệch hoặc gây hiểu lầm mà chúng ta cần lưu ý. Một số hình thức biểu hiện của các thông tin sai lệch[4] là:

 

- Những câu chuyện được cố tình bịa đặt để thu hút thêm khách truy cập trang web và tăng doanh thu quảng cáo cho các trang web. Các câu chuyện mồi chài sử dụng các tiêu đề giật gân để thu hút sự chú ý và thúc đẩy các lượt nhấp vào trang web của nhà xuất bản, thường phải trả giá bằng sự thật hoặc độ chính xác.

 

- Những câu chuyện được tạo ra để cố tình đánh lừa khán giả, cổ xúy một quan điểm thiên vị hoặc mục đích chính trị hoặc chương trình nghị sự cụ thể.

 

- Rất nhiều trang web và tài khoản mạng xã hội xuất bản tin giả để giải trí và chế nhạo.

 

- Đôi khi các phóng viên hoặc nhà báo có thể đăng một câu chuyện với thông tin không đáng tin cậy hoặc không kiểm tra tất cả các sự kiện có thể gây hiểu lầm cho khán giả.  

 

- Những câu chuyện không hoàn toàn sai sự thật có thể bị bóp méo bằng cách sử dụng các tiêu đề gây hiểu lầm hoặc giật gân. Những loại tin tức này có thể lan truyền nhanh chóng trên các trang truyền thông xã hội, nơi chỉ các tiêu đề và đoạn trích nhỏ của toàn bộ bài báo được hiển thị trên nguồn cấp tin tức của khán giả.

 

- Nhiều người bị thu hút bởi những tin tức hoặc câu chuyện xác nhận niềm tin hoặc thành kiến của chính họ và tin giả có thể là con mồi cho những thành kiến này. Nguồn cấp tin tức trên mạng xã hội có xu hướng hiển thị tin tức và bài viết mà họ nghĩ rằng độc giả sẽ thích dựa trên các tìm kiếm được cá nhân hóa.

 

- Khi các nguồn chính hãng bị mạo danh bằng các nguồn sai, bịa đặt. Điều này rất nguy hiểm vì nó liên quan đến thông tin không có cơ sở thực tế được trình bày theo phong cách của một nguồn tin tức hoặc bài báo đáng tin cậy để làm cho nó trông giống như một nguồn hợp pháp.

 

Khi thông tin hoặc hình ảnh thực bị thao túng để đánh lừa, chẳng hạn như ảnh hoặc video đã được chỉnh sửa. Điều này có thể được sử dụng để đánh lừa mọi người hoặc tạo ra một câu chuyện sai lệch về một sự việc hoặc cá nhân nào đó.

Về mục đích của các thông tin này, thông tin sai sự thật được chia ra các loại: thông tin sai sự thật và được cố tình tạo ra để gây hại cho một người, nhóm xã hội, tổ chức hoặc quốc gia (Disinformation); thông tin sai sự thật, nhưng không được tạo ra với mục đích gây hại (Misinformation); thông tin dựa trên sự thật có thật, nhưng bị thao túng để gây hại cho một người, tổ chức hoặc quốc gia (malinformation) và lời nói căm thù (hate speech) là “bất kỳ hình thức giao tiếp nào bằng lời nói, chữ viết hoặc hành vi tấn công hoặc sử dụng ngôn ngữ miệt thị hoặc phân biệt đối xử về một người hoặc một nhóm dựa trên việc họ là ai, nói cách khác, dựa trên tôn giáo, dân tộc, quốc tịch, chủng tộc, màu da, nguồn gốc, giới tính hoặc các yếu tố nhận dạng khác. Điều này thường bắt nguồn từ thành kiến, và tạo ra sự không khoan dung và hận thù, và trong một số bối cảnh nhất định, có thể hạ thấp phẩm giá và gây chia rẽ”4 và thậm chí dẫn đến tổn hại hoặc bạo lực ngoại tuyến.

 

Tốc độ lan truyền nhanh. Theo nghiên cứu của Viện Công nghệ Massachusetts, tin giả lan truyền nhanh hơn nhiều so với tin tức thật, có thể lan truyền nhanh gấp 10 lần so với những tin bài hợp pháp. Nghiên cứu những tin đồn lan truyền trên Twitter trong khoảng thời gian dịch vụ ra mắt vào năm 2006 và 2017. Trong khi một số nhà lập pháp Hoa Kỳ và các nhà phê bình khác đổ lỗi cho bot tự động về việc lan truyền tin giả trước cuộc bầu cử năm 2016, các nhà nghiên cứu của MIT đã lọc ra các tweet do bot lan truyền và nhận thấy chính những con người trong thế giới thực phải chịu trách nhiệm cho vấn đề lan truyền này.  

 

Các nhà nghiên cứu phát hiện ra rằng tin tức sai sự thật không chỉ lan truyền nhanh hơn những câu chuyện có thật mà còn có phạm vi tiếp cận rộng hơn nhiều, theo nghiên cứu được công bố trong tháng này trên tạp chí Science. Top 1% tin giả đã tiếp cận được từ 1.000 đến 100.000 người, trong khi thông tin thực sự hiếm khi đến được hơn 1.000 người. “Tin giả lan truyền xa hơn, nhanh hơn, rộng hơn, sâu hơn trong mọi loại thông tin,” đồng tác giả nghiên cứu Sinan Aral, giáo sư quản lý tại MIT, cho biết. Nhóm nghiên cứu đã chia tin tức thành các danh mục khác nhau, bao gồm chính trị, kinh doanh, thiên tai, v.v. – và trong tất cả các danh mục, tin giả lan truyền xa hơn và nhanh hơn tin thật, “và đôi khi theo một mức độ lớn hơn,”. Tuy nhiên, tin tức chính trị sai lệch lan truyền nhanh nhất. Nhóm đã nghiên cứu hơn 4,5 triệu tweet trong 126.000 dòng tin tức. Các nhà nghiên cứu đã sử dụng hai dịch vụ phát hiện bot tiên tiến nhất để lọc ra các tweet do bot phát tán. Nhóm nghiên cứu phát hiện ra rằng các bot tăng tốc độ lan truyền tin tức giả, nhưng chúng cũng đẩy nhanh tốc độ lan truyền tin tức thật với tốc độ tương tự. Theo Sinan Aral thì “các bot không thể giải thích được sự khác biệt lớn này giữa mức độ lan truyền của tin tức giả nhanh và xa cũng như sâu và rộng so với sự thật và tác giả kết luận “con người phải chịu trách nhiệm về điều đó”.

 

Các nhà nghiên cứu đã không điều tra xem liệu những người tung tin sai sự thật là làm điều đó một cách ác ý hay vì họ tin đó là sự thật. Họ phát hiện ra rằng những người lan truyền tin tức giả mạo thường có ít người theo dõi hơn và ít tweet hơn những người chia sẻ tin tức hợp pháp. Aral cho rằng những người lan truyền tin giả có thể làm như vậy vì tính mới của nó và vì họ có thể đạt được địa vị bằng cách chia sẻ thông tin mới. Ông nói: “Thông tin mới có giá trị hơn thông tin bạn đã biết[5].

 

2. Ảnh hưởng và hậu quả của tin giả trên không gian mạng

 

Thuật ngữ 'không gian mạng' được William Gibson đặt ra vào năm 1984. Các thuật ngữ này thách thức định nghĩa mà áp dụng theo một mô hình mô tả để chỉ không gian ảo mà máy tính tương tác mạnh mẽ với mục đích giao tiếp qua âm thanh, video và bản in điện tử. Không gian là ảo vì nó không phải là vật chất, nhưng, tính chất rộng lớn của nó là không giới hạn. Nó được sử dụng thay thế cho từ internet và thậm chí đề cập đến phương tiện truyền thông xã hội cho nền tảng mà nó cung cấp cho xã hội hóa. Khái niệm không gian mạng không chỉ đề cập đến internet, không gian ảo không giới hạn cung cấp một nền tảng cho các hoạt động chính trị, xã hội và kinh tế bí mật và công khai diễn ra để tạo điều kiện cho sự tương tác của con người. Trên thực tế, với tư cách là phương tiện của toàn cầu hóa và đa văn hóa, lĩnh vực này là một sự thay thế cho không gian vật lý mà con người tiến hành cuộc sống của mình. Do đó, không gian mạng là sự mở rộng của một không gian vật lý bị bóp méo nhưng có đặc điểm khá ảo với khả năng thỏa mãn nhu cầu của con người. Do đó, các hoạt động mở rộng bao gồm tài trợ cho tội phạm, mua để ăn cắp và chiến tranh vì hòa bình. Những hoạt động này đã tạo ra một nhóm từ vựng như tội phạm mạng, tình dục trên mạng, ngoại giao trên mạng và chính trị trên mạng.

 

 

2.1 Ảnh hưởng và hậu quả của tin giả trên không gian mạng đến chính trị

A. Bölükbaşı và M. Mohammed (2020) nhận ra mối đe dọa do thông tin sai lệch gây ra trong một thế giới ảo không giới hạn, nơi “bất cứ điều gì xảy ra” trong dark web để áp dụng giả định hiện thực về tình trạng vô chính phủ. Điều này giải thích rằng thế giới của các hoạt động trên không gian mạng tương tự như một thế giới không có chính quyền và vô chính phủ. Các nền tảng truyền thông xã hội như Facebook, Instagram, Twitter và WhatsApp, tạo cơ hội cho việc bịa đặt thông tin làm lung lay nền tảng của tổ chức xã hội và chính trị; trong trường hợp này là gốc rễ của xã hội dân chủ và các thể chế nền tảng của nó. Chính trong những nền tảng này, trật tự trong một xã hội được kiến tạo về mặt xã hội.

Việc các nhà lãnh đạo thế giới (như Donald Trump) sử dụng mạng xã hội thay vì các phương tiện truyền thông chính thống được coi là đỉnh cao của chính trị hậu sự thật trong thực tế. Đối với một số học giả, mặc dù hậu sự thật giải thích và trình bày sự thay thế cho tri thức về sự thật và thực tế của thế giới, nhưng nó không có gì mới mà là sản phẩm của lý thuyết hậu hiện đại. Rõ ràng, diễn ngôn hậu sự thật làm sôi sục những thành kiến, sự phân cực chính trị, sự kỳ thị đạo Hồi, phân biệt chủng tộc, sự ngờ vực và những tuyên bố cạnh tranh về tính hợp pháp và quyền lực. Chính nỗ lực này nhằm hiểu ý nghĩa của thực tế và thu hẹp khoảng cách giữa lý thuyết và thực tiễn mà tin giả chiếm vị trí trung tâm như một giải pháp thay thế cho tin được tuyên truyền là sự thật hợp lý bất kể sự thật trên thực tế. Vì vậy, có thể nói giữa tin giả và hậu sự thật có mối quan hệ mật thiết với nhau. Tin giả được sử dụng để tạo ra những “sự thật” khác nhau chống lại một “sự thật” chính trị được chấp nhận là sự thật duy nhất và mong muốn được chấp nhận như vậy.

 

Trong lĩnh vực chính trị mạng, nền dân chủ được hiện thực hóa trong thế giới ngày nay. Với sự phổ biến của việc sử dụng internet và sự tiến bộ của công nghệ mạng trong thế kỷ 21, nhiều học giả bắt đầu lập luận rằng quá trình bầu cử thực sự tốn nhiều công sức và có thể được thực hiện dễ dàng nếu công nghệ được tham gia từ quá trình bỏ phiếu đến xử lý, sau đó là thông báo kết quả. Mặc dù điều này đã được ca ngợi là một khởi đầu tốt và được nhiều quốc gia áp dụng, nhưng nó cũng là nguồn gốc của tranh chấp bầu cử. Một trường hợp điển hình là cuộc bầu cử năm 2000 tại Hợp chủng quốc Hoa Kỳ đã đưa George Bush lên làm tổng thống. Trong thời gian gần đây, một hiện tượng khác là vấn đề nhiều người tố cáo Nga can thiệp bầu cử Tổng thống Mỹ để giúp Donald Trump đắc cử mà không có bằng chứng nào chứng minh Trump đã thông đồng với người Nga để giành chiến thắng trong cuộc bầu cử. Tuy nhiên, điều mà nhiều người đồng ý là tin giả bắt đầu đóng một vai trò quan trọng trong chiến thắng bầu cử.

 

Mối quan hệ giữa an ninh mạng và dân chủ. Dân chủ là một hành động tập trung vào người dân và lợi ích tốt nhất của họ. Ngoài ra, nền dân chủ đã được ghi nhận là hình thức chính phủ duy nhất trao cho các cá nhân quyền nói lên ý kiến của họ và ý kiến của mọi người phải được lắng nghe và tôn trọng.  An ninh mạng và dân chủ có mối liên hệ với nhau trong không gian nỗ lực của con người, an ninh xã hội, kinh tế, chính trị và tâm lý. An ninh đã là yếu tố chính của sự sống còn của con người. Trong lịch sử, các biện pháp cụ thể đã được áp dụng để bảo vệ cuộc sống con người và xã hội. Điều đó có nghĩa là, một số điều cần thiết đối với toàn bộ hạnh phúc và sự sống còn của con người là không bị tổn hại dưới mọi hình thức (cung cấp an ninh). Đổi lại, các quan chức quân đội và cảnh sát của các xã hội khác nhau đã áp dụng các chiến lược an ninh để bảo vệ cuộc sống và biên giới đất liền khỏi mọi nguy hiểm. Để ủng hộ điều này, một số công trình đã lập luận rằng, ban đầu, các xã hội đã áp dụng một số biện pháp an ninh ở mức độ nào đó để bảo vệ xã hội của họ khỏi mọi hình thức tấn công của kẻ thù vô hình (Bayuk và cộng sự, 2012). Khi các xã hội chuyển đổi và nhiều thiết bị kỹ thuật số hơn cùng với việc mở rộng internet, các biện pháp bảo mật khác nhau đã được áp dụng để hạn chế sự lan truyền thông tin sai lệch (Bayuk và cộng sự, 2012). Nói cách khác, thời đại kỹ thuật số đã mở ra các hình thức phương pháp bảo mật mới để kiểm soát thông tin sai lệch tràn lan. Người ta đã lập luận rằng không gian mạng là không gian ảo nơi tất cả các hình thức hoạt động được tiến hành bao gồm cả việc trao đổi thông tin của các cá nhân (Burnap et al., 2019). Bên cạnh đó, không gian mạng này được coi là vô chính phủ, hầu như không giới hạn và là nơi có thể xảy ra tất cả các loại hành vi phạm tội (tội phạm mạng) như nhau. Vì lý do này, các học giả đã thiết lập rằng việc duy trì vấn đề bảo mật, bảo mật thông tin trên không gian mạng tương đối khó khăn, tuy nhiên, một số biện pháp đã được thực hiện nhằm hạn chế sự xâm nhập của thông tin sai lệch. Trong các cuộc bầu cử dân chủ nơi độ tin cậy của các cuộc bầu cử là công cụ đánh giá và biểu hiện của một hệ thống bầu cử minh bạch, việc đảm bảo an toàn không gian mạng là rất cơ bản cho sự thành công của nền dân chủ.  

 

Ngày càng có nhiều bằng chứng về sự thao túng tinh vi của các nền tảng công nghệ. Những cách mới lạ để sử dụng dữ liệu công dân đang làm lộ ra khoảng cách ngày càng lớn giữa các thông lệ xung quanh các cuộc bầu cử và các quy định hiện hành làm nền tảng cho chúng. Có rất nhiều câu hỏi về sự can thiệp của nước ngoài. Các chiến thuật thông tin sai lệch cổ điển được thấy trong các chế độ độc tài đang nổi lên ở các quốc gia phương Tây và sự bất an về kinh tế của hàng triệu người đang thúc đẩy sự bất mãn ngày càng tăng đối với chính trị. Có sự tập trung rất lớn về quyền lực và tiền bạc do các nền tảng internet nắm giữ. Hiện tại, các nền tảng internet lớn không được quy định là công ty truyền thông (mặc dù trong nhiều trường hợp quản lý nội dung) hoặc là tiện ích công cộng. Các biện pháp bảo vệ trách nhiệm pháp lý trung gian mà các công ty internet được hưởng ở nhiều nơi trên thế giới trong những năm gần đây đã tạo điều kiện cho sự phát triển mạnh mẽ của quyền tự do ngôn luận trực tuyến. Cơ hội cho tự do ngôn luận len lỏi vào các xã hội tương đối khép kín thông qua internet. Nhưng hiện tại có một sự tập trung quyền lực thị trường phi thường vào một số rất ít công ty công nghệ có trụ sở tại Hoa Kỳ, đặt ra những câu hỏi nghiêm túc trong một thế giới mà trí tuệ nhân tạo và công nghệ có tiềm năng biến đổi toàn bộ.các lĩnh vực của nền kinh tế theo cách chúng ta đã thấy trong những năm gần đây với tin tức[6].

 

Tại nước ta, một số thế lực thù địch tung tin giả nhằm mục đích làm suy yếu sự lãnh đạo của Đảng, gây mất ổn định chính trị, xã hội. Đặc biệt, các tin giả được tung ra trước, trong các sự kiện chính trị, xã hội lớn của đất nước như các kỳ bầu cử, đại hội hay trong bối cảnh đất nước đối mặt với khó khi khi đại dịch Covid-19 hoành hành...mà Trung tâm xử lý tin giả liên tục phải đưa ra cảnh báo để người dân cảnh giác.

 

      2.2 Ảnh hưởng và hậu quả của tin giả trên không gian mạng đến kinh tế

Mặc dù vấn đề "tin giả" hiện đang là một chủ đề nóng, nhưng nó đã là một vấn đề trong thế giới kinh doanh trong một thời gian dài. Một tin xấu có thể khiến giá cổ phiếu lao dốc, hủy hoại danh tiếng của doanh nghiệp hoặc gây ra những kỳ vọng vô lý của khách hàng. Các doanh nghiệp phi đạo đức cũng có thể tạo ra tin tức hoặc đánh giá giả mạo để nâng cao vị thế hoặc lợi nhuận của chính họ. Vào tháng 9 năm 2008, một bài báo cách đây 6 năm về vụ phá sản năm 2002 của công ty mẹ United Airlines lại xuất hiện trên Internet và bị nhầm lẫn là đang báo cáo một hồ sơ phá sản mới của công ty. Tình tiết này đã khiến giá cổ phiếu của công ty giảm tới 76% chỉ trong vài phút, trước khi NASDAQ tạm dừng giao dịch. Sau khi “tin tức” được xác định là sai, giá cổ phiếu đã tăng trở lại, nhưng vẫn kết thúc ngày ở mức thấp hơn 11,2% so với giá đóng cửa trước đó.  Trong một số trường hợp, tin giả được cố tình tạo ra để tác động đến giá cổ phiếu. Điều này làm thay đổi bản chất của môi trường giao dịch, vì một số người tham gia thị trường giao dịch khi biết tin giả. Sẽ hợp lý khi cho rằng kẻ chơi khăm lợi dụng biến động giá gây ra bằng cách giao dịch cổ phiếu hoặc các công cụ phái sinh của nó. Một số ví dụ nổi bật về tin giả do gian lận liên quan đến Pairgain Technologies (vào ngày 7 tháng 4 năm 1999; công ty sau đó sáp nhập với ADC Telecommunications vào năm 2000) và Emulex Corporation (vào ngày 25 tháng 8 năm 2000). Mặc dù có báo cáo rằng các hành vi gian lận đã trở nên rõ ràng trước khi kết thúc các phiên giao dịch tương ứng, nhưng trong cả hai trường hợp, giá cổ phiếu vẫn kết thúc ngày di chuyển theo hướng mà thông tin sai lệch đưa ra.

 

Một mẩu tin giả đã có tác động mạnh mẽ và sâu rộng đến nền kinh tế Ấn Độ cho rằng ăn thịt gà gây ra COVID-19. Tác động đối với ngành chăn nuôi gia cầm ở Ấn Độ đã dẫn đến thiệt hại đáng kinh ngạc 1.500-2.000 rupee mỗi ngày với giá giảm từ 200 rupee / kg gà xuống chỉ còn 70-60 rupee. Hành động quyết liệt của những người nông dân đã chôn sống gà con một ngày tuổi để tránh phải tiếp tục cho chúng ăn khi nhu cầu trong tương lai được dự đoán sẽ giảm đáng kể. Hậu quả trực tiếp của việc loại bỏ quy mô lớn này đã ảnh hưởng đến ngành ngô và đậu nành của Ấn Độ vì ngành chăn nuôi gia cầm là người mua nhiều nhất các loại cây trồng này nên ngay lập tức, một số lượng lớn nông dân và doanh nghiệp đã bị ảnh hưởng nặng nề bởi “tin giả”. Đây chỉ là một ví dụ và một nghiên cứu được thực hiện bởi công ty An ninh mạng CHEQ với Đại học Baltimore đã phát hiện ra rằng dịch bệnh tin giả trực tuyến gây thiệt hại 78 tỷ đô la hàng năm cho nền kinh tế toàn cầu. Báo cáo cũng phân tích chi phí kinh tế trực tiếp từ tin giả, nó cũng ước tính tin giả đã góp phần làm mất giá trị thị trường chứng khoán khoảng 39 tỷ USD mỗi năm[7].

 

Tác động của “tin giả” đối với nền kinh tế toàn cầu ở mức độ có thể gây thiệt hại về người và khiến hoạt động kinh doanh lao dốc, trừ khi hoạt động kinh doanh dựa trên hoạt động khai thác dữ liệu và được cung cấp bởi các hoạt động cung cấp thông tin độc hại. Ví dụ nổi bật và gần đây nhất về việc “tin giả” phải trả giá bằng mạng sống là đại dịch COVID-19 dường như không bao giờ kết thúc vào thời điểm này. Thuật ngữ dịch bệnh thông tin bắt đầu trở thành xu hướng khi thế giới phải vật lộn để đối phó với một loại vi-rút đã tàn phá và thay đổi hoàn toàn cách chúng ta sử dụng để tiến hành các hoạt động kinh doanh của mình. Theo nghiên cứu, thị trường chứng khoán là nơi dễ biến động nhất đối với “tin giả”. Vào tháng 12 năm 2017, “tin giả” đã khiến thị trường chứng khoán thiệt hại 300 tỷ đô la chỉ trong một sự cố khi ABC News Network ở Hoa Kỳ đưa tin rằng Cố vấn An ninh Quốc gia, Trung tướng Michael Flynn đã làm chứng rằng Tổng thống Donald Trump đã chỉ thị cho ông liên lạc với các quan chức chính phủ Nga trong chiến dịch bầu cử năm 2016. Sau câu chuyện này, chỉ số trọng số của 500 công ty giao dịch công khai lớn nhất của Hoa Kỳ đã giảm 38 điểm, gây ra khoản lỗ 341 tỷ đô la. Hóa ra báo cáo này không chính xác và vào thời điểm ABC rút lại tin tức vào ngày hôm sau, khoản lỗ cuối cùng đã giảm xuống còn 51 tỷ đô la[8]. Sự cố cụ thể này chỉ cho thấy một phần rủi ro mà thị trường chứng khoán toàn cầu phải đối phó. Thị trường tài chính đã phải đối phó với những trò lừa bịp, gian lận và thông tin sai lệch trong nhiều thập kỷ. Sự phổ biến của việc truy cập vào thông tin dựa trên web, thường chưa được xác minh và/hoặc do những kẻ xấu tạo ra vì lợi ích chính trị hoặc tài chính, đã làm tăng nguy cơ đa dạng.

Tại Việt Nam, các đối tượng tung tin giả trên nền tảng mạng xã hội để lừa đảo các dự án về bất động sản, tăng lượng tương tác để bán hàng, hay với mục đích kinh doanh không lành mạnh, triệt tiêu đối thủ. Các tin giả về nước mắm truyền thống;  "ăn nhiều bưởi làm tăng nguy cơ ung thư vú”, đây là thông tin không đúng sự thật, gây thiệt hại lớn về vật chất cho những nông dân trồng bưởi trong cả nước... Trung tâm Xử lý tin giả Việt Nam (VAFC) xác định website “https://2.0840113vn.org” giả mạo Cổng Thông tin điện tử của Bộ Công an (http://bocongan.gov.vn) với mục đích lừa đảo nhằm chiếm đoạt tài sản, thông qua thủ đoạn mạo danh lực lượng Công an đang điều tra các vụ án liên quan đến tham nhũng, rửa tiền, ma túy…và chủ động liên hệ với một số cá nhân có liên quan để yêu cầu trình diện Cơ quan Công an, đe dọa khởi tố vụ án hình sự hoặc tạm giam để điều tra; từ đó, các đối tượng đề nghị nạn nhân nếu không muốn bị khởi tố, tạm giam thì phải cung cấp thông tin như: CMND/CCCD, số điện thoại, số tài khoản ngân hàng, số dư tài khoản… để thanh tra tình hình tài chính. Sau khi có được thông tin, các đối tượng sẽ gửi 01 mã và đề nghị các nạn nhân đăng nhập vào website giả mạo trên (nếu không có mã này thì không thể đăng nhập vào trang web giả mạo để mở giao diện giống Cổng Thông tin điện tử của Bộ Công an). Sau khi có được thông tin cần thiết, các đối tượng sẽ chiếm quyền kiểm soát tài khoản ngân hàng của bị hại và thực hiện hành vi chiếm đoạt tài sản.

 

    2.3 Ảnh hưởng và hậu quả của tin giả trên không gian mạng đến xã hội

Trong xã hội số ngày nay, sự thật ít có giá trị hơn cảm xúc và phản ứng của con người do chúng gây ra. Điều này có nghĩa là cảm xúc chủ quan, đánh giá, phản ứng và niềm tin cá nhân có vẻ quan trọng hơn các sự kiện và hiện tượng khách quan. Trong những điều kiện này, một mô tả chính xác về sản phẩm sẽ mất đi giá trị thực của nó. Mạng xã hội chứa một lượng lớn thông tin sai lệch, thường khiến công chúng hiểu sai để đưa ra quyết định sai lầm, kích thích cảm xúc tiêu cực của công chúng và đe dọa nghiêm trọng đến an toàn công cộng và trật tự xã hội. 

 

Bản chất phá hoại của thông tin sai lệch cũng đã khiến công chúng biết đến khái niệm “đại dịch thông tin”. “Dịch bệnh thông tin” là một loạt các phản ứng về thể chất và tâm lý của công chúng khi họ đối mặt với thông tin sai lệch do khó xác định tính xác thực của thông tin, thông tin sai lệch lan truyền xâm nhập vào cuộc sống của mọi người[9]. Ví dụ, trong đợt bùng phát COVID-19, Tổ chức Y tế Thế giới đã coi việc chống lại “đại dịch thông tin” là một phần quan trọng trong công việc của mình. Với ảnh hưởng của mạng xã hội, “cơn dịch thông tin” đã mở rộng phạm vi và làm gia tăng mối đe dọa do thông tin sai lệch gây ra. Chẳng hạn, khi đối mặt với thông tin sai lệch, tương lai bấp bênh và không được tiếp cận thông tin sẽ làm gia tăng áp lực tâm lý của công chúng, khiến công chúng lo lắng, hoang mang[10]. Lúc này, dưới tác động của tin đồn và thông tin sai lệch, công chúng rất dễ mắc bẫy của nhóm, khuếch đại sự hoang mang của quần chúng, gây ra khủng hoảng xã hội tập thể, thậm chí dẫn đến nhiều bi kịch xã hội[11]. Mặt khác, bị ảnh hưởng bởi sự tương tác và kết hợp giữa lượng lớn thông tin thật và thông tin sai lệch trên các nền tảng truyền thông xã hội, công chúng thường dễ bị dao động cảm xúc và có xu hướng công bố quan điểm và cảm xúc của họ trên các nền tảng truyền thông xã hội và nhận được những phản hồi khác nhau tùy thuộc vào từng loại diễn tiến và nội dung của các sự kiện[12].

 

Trong những năm gần đây, việc lan truyền thông tin sai lệch trên các nền tảng mạng xã hội đã khiến dư luận lo ngại, không chỉ vì thông tin sai lệch dễ khiến người dân hoang mang, đưa ra quyết định sai lầm, gây thiệt hại về kinh tế, vật chất mà còn vì thông tin sai lệch có thể ảnh hưởng đến sức khỏe. , y tế và các lĩnh vực khác, truyền bá các phương pháp điều trị sai lầm thậm chí còn gây tổn hại thêm cho sức khỏe thể chất và tinh thần của cộng đồng. Đồng thời, thông tin sai lệch không được kiểm soát sẽ dẫn đến rối loạn xã hội và lan truyền những cảm xúc tiêu cực, cuối cùng gây ra tác động rất lớn cho xã hội. Do đó, điều đặc biệt quan trọng là phải hiểu quá trình lan truyền và đặc điểm lan truyền của thông tin sai lệch trên các nền tảng truyền thông xã hội[13].

 

Thông tin sai lệch thường khiến công chúng hiểu sai lệch trong việc ra quyết định, khiến họ hình thành các hành động tương ứng và sinh ra những biến động về cảm xúc và tâm lý[14]. Lúc này, dưới tác động và ảnh hưởng của thông tin sai lệch, công chúng hình thành phản ứng thích ứng, đồng thời có xu hướng tương tác với thế giới bên ngoài, từ đó phóng đại phạm vi và mức độ ảnh hưởng của thông tin sai lệch[15]. Bằng cách hướng dẫn công chúng thảo luận về các chủ đề và nội dung khác nhau, đồng thời hướng dẫn công chúng tạo ra những cảm xúc tương ứng, nó giúp quản lý thông tin sai lệch, giảm thiểu tác hại do thông tin sai lệch gây ra và duy trì sự ổn định của trật tự xã hội.

 

Ảnh hưởng và hậu quả của tin giả trên không gian mạng đến xã hội rất rộng lớn, từ các tương tác xã hội, xung đột xã hội đến các giá trị chuẩn mực và phát triển mạng lưới xã hội...trong khuôn khổ một bài viết chúng tôi chưa thể để cập bao quát hết được.

 

Đặng Thị Ánh Tuyết[1] & Vũ Thái Hạnh[2]

 

 

TÀI LIỆU THAM KHẢO

  1. A. Bölükbaşı và M. Mohammed (2020). Democracy and Fake News in the Age of Cyberspace. Sosyal ve Kültürel Araştırmalar Dergisi (The Journal of Social and Cultural Studies) Cilt/Volume: 6, Sayı/Issue: 13, Yıl/Year: 2020, ss. 1-37.
  2. Alcott, H. and Gentzkow, M. (2017). “Social Media and Fake News in the 2016 Election.” Journal of Economic Perspectives 31(2): 211–236.
  3. Bayuk, J. (2010). Enterprise Security for the Executive: Setting the Tone at the Top. Santa Barbara, CA: Praeger.
  4. Bayuk, J., D. Barnabe, et al. (2010). Systems security engineering, a research roadmap, fnal technical report, Systems Engineering Research Center. Retrieved from the link on 12.11.2020, http://www.sercuarc.org.
  5. Bayuk, J., Healey, J., Rohmeyer P., Sachs, M. H., Schmidt, J., Weiss J., (2012). Cyber security policy guide book. Canada. John Wiley & Sons, Inc., Hoboken, New Jersey.
  6. Susan Morgan (2018) Fake news, disinformation, manipulation and online tactics to undermine democracy, Journal of Cyber Policy, 3:1, 39-43, DOI: 10.1080/23738871.2018.1462395

 

 



[1] PGS,TS, Phó Vụ trưởng Vụ Quản lý khoa học, Học viện CTQG Hồ Chí Minh

[2] ThS, NCS Giảng viên chính, Viện Xã hội học và Phát triển, Học viện CTQG Hồ Chí Minh

[3] Xem: https://www.undp.org/eurasia/dis/misinformation?

[4] Xem: https://www.webwise.ie/teachers/what-is-fake-news/

[5] Xem: https://www.internetsociety.org/blog/2018/03/fake-news-spread-fast-dont-blame-bots/

[6] Susan Morgan (2018) Fake news, disinformation, manipulation and online tactics to undermine democracy, Journal of Cyber Policy, 3:1, 39-43, DOI: 10.1080/23738871.2018.1462395

[9] T. Caulfield, “Pseudoscience and COVID-19 - we've had enough already,” Nature, 2020.

[10] K. M. Malecki, J. A. Keating, and N. Safdar, “Crisis communication and public perception of COVID-19 risk in the era of social media,” Clinical Infectious Diseases, vol. 72, no. 4, pp. 697–702, 2021.

[11] C. M. Pulido, B. Villarejo-Carballido, G. Redondo-Sama, and A. Gómez, “COVID-19 infodemic: more retweets for science-based information on coronavirus than for false information,” International Sociology, vol. 35, no. 4, pp. 377–392, 2020.

 

[12] L. Zhang, L. Xu, and W. Zhang, “Social media as amplification station: factors that influence the speed of online public response to health emergencies,” Asian Journal of Communication, vol. 27, no. 3, pp. 322–338, 2017.

[13] A. Ghenai and Y. Mejova, “Fake cures: user-centric modeling of health misinformation in social media,” Proceedings of the ACM on human-computer interaction, vol. 2, pp. 1–20, 2018.

[14] S. Zannettou, M. Sirivianos, J. Blackburn, and N. Kourtellis, “The web of false information: rumors, fake news, hoaxes, clickbait, and various other shenanigans,” Journal of Data and Information Quality (JDIQ), vol. 11, no. 3, pp. 1–37, 2019.

[15] T. Xiaorui, W. Danchen, and D. Anbang, “Research on dissemination mechanism of public crisis information under the influence of psychological stress,” Library and Information Service, vol. 58, no. 02, pp. 59–65, 2014

 

Tin Liên quan

Góp ý về nội dung bài viết