Trong dòng chảy lịch sử nghìn năm dựng nước và giữ nước, văn hóa của 54 dân tộc anh em không chỉ là biểu tượng của sự phong phú và đa dạng, mà còn là cội nguồn tạo nên sức mạnh tinh thần, là nguồn lực chiến lược để xây dựng đất nước phồn vinh, hạnh phúc. Bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa dân tộc nói chung và di sản văn hóa truyền thống của đồng bào dân tộc thiểu số nói riêng luôn là chủ trương nhất quán của Đảng, Nhà nước ta, được đặt trong tổng thể sự phát triển quốc gia, dân tộc.
Văn hóa truyền thống của 54 dân tộc là nguồn lực quý báu
Việt Nam là ngôi nhà chung của 54 dân tộc anh em. Lịch sử hàng nghìn năm dựng nước và giữ nước của dân tộc Việt Nam cho thấy, bất kỳ ở đâu và trong thời điểm nào, đồng bào các dân tộc luôn kề vai, sát cánh cùng nhau chống thiên tai, địch họa, dịch bệnh... Bất cứ một dải đất biên cương nào của Tổ quốc cũng có sự góp sức của đồng bào các dân tộc anh em. Sinh thời, Chủ tịch Hồ Chí minh đã khẳng định: “Nước ta là một nước thống nhất gồm nhiều dân tộc. Các dân tộc sống trên đất nước Việt Nam đều bình đẳng về quyền lợi và nghĩa vụ. Các dân tộc anh em trong nước ta gắn bó ruột thịt với nhau trên một lãnh thổ chung và trải qua một lịch sử lâu đời cùng nhau lao động và đấu tranh để xây dựng Tổ quốc tươi đẹp”.
Trong 54 dân tộc anh em, mỗi dân tộc có lịch sử phát triển, bản sắc văn hóa riêng, tạo nên sự thống nhất trong đa dạng của cộng đồng các dân tộc Việt Nam. Tính thống nhất thể hiện rõ ở ý thức quốc gia, tinh thần yêu nước, truyền thống đoàn kết, lối sống nhân ái và sự gắn bó cộng đồng. Trong khi đó, tính đa dạng được thể hiện sinh động qua sự phong phú về ngôn ngữ, tín ngưỡng, phong tục tập quán, lễ hội, trang phục, kiến trúc, tổ chức xã hội và đời sống nghệ thuật.
Ngôn ngữ là yếu tố quan trọng trong việc thể hiện sự đa dạng văn hóa. Hiện nay, có 27 trong số 53 dân tộc thiểu số của Việt Nam sử dụng chữ viết riêng, như các dân tộc Tày, Thái, Hoa, Khmer, Nùng, Mông... Những ngôn ngữ này không chỉ được sử dụng trong giao tiếp hàng ngày mà còn là công cụ sáng tạo văn học, nghệ thuật, phát thanh truyền hình, và trong hệ thống giáo dục vùng dân tộc.
Trang phục truyền thống của các dân tộc cũng là điểm nhấn đặc sắc, giúp phân biệt từng dân tộc và là nơi lưu giữ các giá trị văn hóa, lịch sử. Mỗi bộ trang phục không chỉ thể hiện gu thẩm mỹ mà còn phản ánh tín ngưỡng, tôn giáo, triết lý sống của dân tộc. Từ trang phục, nghệ thuật dệt vải đến những kỹ thuật thủ công tinh xảo, tất cả đều mang trong mình những câu chuyện về cội nguồn và quá trình phát triển của mỗi cộng đồng.
Bên cạnh đó, những làn điệu từ dân ca quan họ, ca trù, hát xoan đến dân ca ví giặm… hay các lễ hội đặc sắc là minh chứng sống động cho sức sống bền bỉ của văn hóa dân gian trong đời sống cộng đồng. Đó là Lễ hội hoa ban của đồng bào Thái, Lễ hội Gầu Tào của đồng bào Mông, Lễ hội Lồng Tồng của người Tày và người Nùng, Lễ hội nhảy lửa của người Dao và Pà Thẻn… Ở khu vực Nam Trung Bộ và Tây Nguyên có những lễ hội, như: Lễ đâm trâu, Lễ hội cồng chiêng, Lễ ăn mừng lúa mới, Lễ hội Katê… Vùng đất phương Nam nổi bật với lễ hội đua bò Bảy Núi, Lễ hội Ok Om Bok, Tết Chôl Chnăm Thmây...
Những giá trị văn hóa truyền thống của cộng đồng 54 dân tộc anh em không chỉ là sản phẩm kết tinh từ hàng nghìn năm lịch sử dựng nước và giữ nước, mà còn là "lực đẩy" bền vững cho công cuộc phát triển đất nước trong bối cảnh hội nhập và toàn cầu hóa. Bản sắc dân tộc không còn là câu chuyện chỉ để lưu giữ, mà đang dần trở thành nền tảng để phát triển kinh tế, tạo dựng sinh kế và xây dựng thương hiệu quốc gia. Thổ cẩm của người Mông, sử thi Ê Đê, điệu then của người Tày, nhạc ngũ âm Khmer hay các trò diễn dân gian truyền thống đều có thể trở thành nội dung cho các sản phẩm điện ảnh, sân khấu, thời trang, sách, mỹ thuật đương đại... Sự kết hợp giữa di sản và công nghệ sáng tạo đang mở ra hướng đi mới cho các ngành công nghiệp văn hóa Việt Nam.
Không chỉ là nền tảng của sáng tạo, trong kỷ nguyên hội nhập, khi du lịch trải nghiệm và du lịch văn hóa lên ngôi, văn hóa dân tộc thiểu số hoàn toàn có thể trở thành “thương hiệu quốc gia”, góp phần quảng bá hình ảnh Việt Nam, đồng thời tạo sinh kế ổn định cho đồng bào ngay trên mảnh đất quê hương mình. Trong nhiều năm trở lại đây, các mô hình du lịch cộng đồng, du lịch trải nghiệm gắn với bản sắc dân tộc thiểu số đang phát triển mạnh tại Tuyên Quang, Lào Cai, Sơn La, Đắk Lắk... Việc phát huy văn hóa bản địa còn đóng vai trò lớn trong việc tạo sinh kế và nâng cao chất lượng đời sống người dân. Họ có thể trở thành hướng dẫn viên du lịch, nghệ nhân biểu diễn, thợ dệt, người sáng tạo nội dung, người làm dịch vụ lưu trú, phát triển kinh tế ngay trên chính mảnh đất của mình - mà vẫn giữ gìn, nuôi dưỡng và truyền lại di sản văn hóa.
Bên cạnh đó, các chương trình như “Mỗi xã một sản phẩm” (OCOP) đang giúp hiện thực hóa giá trị văn hóa thành sản phẩm kinh tế. Những mặt hàng gắn với tri thức bản địa như gạo Séng Cù, mật ong bạc hà, rượu cần, chè Shan tuyết, đồ mây tre đan… được chuẩn hóa mẫu mã, gắn thương hiệu, quảng bá trên nền tảng số và đưa ra thị trường trong nước lẫn quốc tế. Từ chỗ là sản phẩm truyền thống phục vụ nội bộ, nhiều mặt hàng của các dân tộc thiểu số nay đã trở thành sản phẩm OCOP đạt sao, góp phần khẳng định giá trị văn hóa qua kênh kinh tế thị trường.
Đây chính là những hướng phát triển bền vững, phát triển kinh tế dựa trên nội lực văn hóa, trong đó mỗi cộng đồng dân tộc không chỉ là chủ thể gìn giữ di sản, mà còn là người sáng tạo, người hưởng lợi và người đưa văn hóa hội nhập.
Bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa của đồng bào dân tộc thiểu số
Với quan điểm xuyên suốt “Văn hóa các dân tộc thiểu số là một bộ phận quan trọng của nền văn hóa Việt Nam thống nhất, đa dạng”, bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa dân tộc luôn là một nhiệm vụ trọng tâm, lâu dài được Đảng và Nhà nước đặt ra trong mọi thời kỳ, nhất là trong bối cảnh hội nhập.
Qua các thời kỳ, tư duy về văn hóa của Đảng không ngừng được bổ sung, hoàn thiện. Cụ thể, Nghị quyết Trung ương 5 khóa VIII (1998) khẳng định xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc, nhấn mạnh văn hóa vừa là mục tiêu vừa là động lực phát triển. Hội nghị lần thứ 10 Ban Chấp hành Trung ương Ðảng khóa IX (2004) tiếp tục mở rộng nhận thức khi thừa nhận yếu tố thị trường trong hoạt động văn hóa, đến Nghị quyết 33-NQ/TW (2014) về xây dựng và phát triển văn hóa, con người Việt Nam đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững đất nước, chính thức đề cập khái niệm “công nghiệp văn hóa”, mở ra hướng tiếp cận văn hóa như một nguồn lực kinh tế.
Cùng với đó là các chiến lược, chương trình của Thủ tướng Chính phủ, như: Chiến lược phát triển các ngành công nghiệp văn hóa Việt Nam đến năm 2020, tầm nhìn đến năm 2030 (Quyết định số 1755/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ, ngày 8/9/2016), Chiến lược phát triển văn hóa đến năm 2030 (Quyết định số 1909/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ, ngày 12/11/2021), Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế-xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi giai đoạn 2021-2030, giai đoạn I: từ năm 2021 đến năm 2025 (Quyết định số 1719/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ, ngày 14/10/2023) và Chương trình tổng thể phát triển văn hóa Việt Nam giai đoạn 2023-2025 (Quyết định số 515/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ, ngày 15/5/2023) đã góp phần quan trọng vào việc bảo tồn, phát huy bản sắc văn hóa dân tộc, tạo điều kiện để các dân tộc thiểu số phát triển kinh tế-xã hội.
Trong bối cảnh đất nước bước vào kỷ nguyên phát triển mới với yêu cầu ngày càng cao về tăng trưởng nhanh, bền vững và nâng cao chất lượng đời sống nhân dân, văn hóa được đặt ở vị trí trung tâm của chiến lược phát triển quốc gia, Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam ban hành ngày 7/1/2026 tiếp tục khẳng định: “Phát triển văn hoá, con người là nền tảng, nguồn lực nội sinh quan trọng, động lực to lớn, trụ cột, hệ điều tiết cho phát triển nhanh và bền vững đất nước”.
Nghị quyết số 80-NQ/TW xác định mục tiêu đến năm 2030: Đẩy mạnh xây dựng và phát triển nền văn hoá Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc; thống nhất trong đa dạng; mang đặc trưng dân tộc, dân chủ, nhân văn, khoa học, hiện đại.
Nghị quyết đề ra các nhiệm vụ, giải pháp, trong đó nêu rõ: Bảo đảm bình đẳng trong thụ hưởng các giá trị văn hoá đối với các nhóm yếu thế như người khuyết tật, người nghèo, trẻ em, đồng bào dân tộc thiểu số; chú trọng bảo tồn và phát huy các giá trị truyền thống, bản sắc văn hoá tốt đẹp của các dân tộc thiểu số.
Theo đó, Nghị quyết nhấn mạnh: Tập trung đầu tư, hoàn thiện hạ tầng văn hoá, ưu tiên các thiết chế văn hoá quy mô quốc gia ngang tầm khu vực và quốc tế, như: Bảo tàng quốc gia, nhà hát quốc gia, trung tâm nghệ thuật quốc gia...; xây dựng, hoàn thiện, bảo đảm vận hành, khai thác đồng bộ có hiệu quả hệ thống thiết chế văn hoá, thể thao cơ sở, tạo hệ thống dịch vụ văn hoá công hiện đại, phù hợp đặc thù vùng, miền, dân tộc.
Thời gian qua, việc triển khai Dự án 6 thuộc Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế-xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi giai đoạn 2021-2030 đã tạo chuyển biến tích cực, góp phần nâng cao đời sống văn hóa, tinh thần và sinh kế của đồng bào.
Theo Cục Văn hóa các dân tộc Việt Nam (Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch), Dự án 6 “Bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp của các dân tộc thiểu số gắn với phát triển du lịch” do Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch chủ trì đã triển khai trên phạm vi toàn quốc với 19 nhiệm vụ thành phần, hướng đến mục tiêu khôi phục, bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa truyền thống, gắn văn hóa với phát triển du lịch bền vững, nâng cao mức hưởng thụ văn hóa và đời sống tinh thần của đồng bào.
Nhiều di sản văn hóa vật thể và phi vật thể được nghiên cứu, phục hồi, bảo tồn; các lễ hội tiêu biểu của các dân tộc, như Lễ hội Gầu Tào (Mông), Lễ hội Cồng chiêng (Tây Nguyên), Lễ hội Then-Đàn tính (Tày, Nùng, Thái)… được phục dựng và ghi danh vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, trở thành điểm nhấn văn hóa-du lịch đặc sắc của địa phương.
Công tác phát triển đời sống văn hóa cơ sở đạt nhiều kết quả nổi bật: Nhiều nhà văn hóa, trung tâm sinh hoạt cộng đồng được xây mới, nâng cấp; hàng nghìn câu lạc bộ văn hóa dân gian, đội văn nghệ truyền thống được thành lập và hoạt động thường xuyên, thu hút đông đảo nghệ nhân, già làng, thanh thiếu niên dân tộc tham gia. Các ngày hội, liên hoan văn hóa, nghệ thuật, thể thao dân tộc quy mô khu vực và toàn quốc được tổ chức định kỳ, tạo diễn đàn giao lưu, giới thiệu bản sắc văn hóa dân tộc đến đông đảo công chúng.
Việc gắn bảo tồn văn hóa với phát triển du lịch cộng đồng mang lại hiệu quả rõ nét. Nhiều điểm du lịch vùng dân tộc thiểu số được cải tạo, nâng cấp, hình thành mô hình du lịch cộng đồng bền vững kết hợp bảo tồn văn hóa với phát triển sinh kế, tiêu biểu như bản Nà Hang (Tuyên Quang), làng văn hóa Lác (Phú Thọ), Plei Ơi (Gia Lai), Sin Suối Hồ (Lai Châu)…
Hằng năm, Cục Văn hóa các dân tộc Việt Nam phối hợp tổ chức nhiều hoạt động văn hóa đặc sắc tại Làng Văn hóa - Du lịch các dân tộc Việt Nam. Các sự kiện như “Sắc xuân trên mọi miền Tổ quốc”, “Ngày Văn hóa các dân tộc Việt Nam”, “Tuần Đại đoàn kết các dân tộc-Di sản văn hóa Việt Nam”, “Chợ phiên vùng cao”... đã trở thành hoạt động thường niên, tái hiện sinh động nét đẹp văn hóa, phong tục, lễ hội, nghề truyền thống của cộng đồng 54 dân tộc anh em. Các chương trình này không chỉ góp phần tôn vinh di sản văn hóa dân tộc, nâng cao nhận thức cộng đồng về gìn giữ bản sắc, mà còn tạo không gian trải nghiệm, giao lưu văn hóa cho du khách trong và ngoài nước.
Năm 2026, Ngày Văn hóa các dân tộc Việt Nam diễn ra từ ngày 17-19/4 tại Làng Văn hóa – Du lịch các dân tộc Việt Nam (Đoài Phương, Hà Nội), với sự tham gia của hơn 300 nghệ nhân, già làng, trưởng bản, người có uy tín cùng đồng bào thuộc 54 dân tộc đến từ 34 tỉnh, thành phố trên cả nước.
Trong khuôn khổ chương trình còn diễn ra các hoạt động trình diễn giới thiệu di sản, văn hóa các địa phương, như: Ngày hội giao lưu văn hóa các dân tộc tỉnh Vĩnh Long; Sắc màu văn hóa dân tộc Chu Ru tỉnh Lâm Đồng; Sắc màu văn hóa dân tộc Thái tỉnh Thanh Hóa; Sắc màu văn hóa dân tộc Tày tỉnh Quảng Ninh... ./.
Theo TTXVN