Công tác lý luận có vị trí đặc biệt quan trọng trong sự nghiệp cách mạng. Muốn lãnh đạo, cầm quyền đúng, ngang tầm sứ mệnh, Đảng phải có lý luận đúng; muốn đi xa phải có tầm nhìn xa; muốn xử lý vấn đề mới phải có tư duy mới; muốn giữ vững mục tiêu chiến lược phải không ngừng phát triển sáng tạo nền tảng tư tưởng của Đảng trên cơ sở tổng kết thực tiễn Việt Nam và tiếp thu có chọn lọc tinh hoa trí tuệ nhân loại.
Tổng Bí thư Tô Lâm phát biểu chỉ đạo. Ảnh: Thống Nhất – TTXVN
Trong những thời khắc chuyển đổi có tính bước ngoặt, lý luận càng phải đi trước một bước. Nếu tư duy lý luận không bắt kịp thực tiễn, chúng ta sẽ lúng túng trong xác định tầm nhìn, lựa chọn mô hình, tháo gỡ điểm nghẽn và nắm bắt thời cơ. Nếu lý luận không đủ sức soi đường, không có năng lực dự báo chiến lược, chúng ta sẽ bị động trước những biến đổi lớn của thời đại.
Do đó, công tác lý luận giai đoạn 2026-2031 phải chủ động hơn, sắc bén hơn, không thể chỉ đi sau để giải thích thực tiễn, mà phải đi cùng, đi trước ở những vấn đề cần dự báo, đi sâu vào các vấn đề cốt lõi, đi thẳng vào các điểm nghẽn, nút thắt, mâu thuẫn mới của phát triển, qua đó tham mưu kịp thời, hiệu quả cho các quyết sách của Đảng.
Hội đồng Lý luận Trung ương là cơ quan tư vấn quan trọng của Đảng trên lĩnh vực lý luận chính trị. Qua 30 năm hoạt động, 6 nhiệm kỳ, Hội đồng đã xây dựng truyền thống đoàn kết, dân chủ, khoa học, trách nhiệm, sáng tạo; quy tụ nhiều nhà lãnh đạo, quản lý, nhà khoa học, chuyên gia uy tín; đóng góp tích cực vào tổng kết lý luận - thực tiễn, chuẩn bị văn kiện các kỳ Đại hội, cung cấp luận cứ cho Trung ương, Bộ Chính trị, Ban Bí thư hoạch định chủ trương, chính sách, bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng và mở rộng trao đổi lý luận với các đảng bạn.
Tôi ghi nhận, biểu dương những đóng góp quan trọng của Hội đồng trong nhiệm kỳ 2021-2026, nhất là trong tổng kết 40 năm đổi mới, xây dựng Văn kiện Đại hội XIV và những tư vấn, báo cáo Bộ Chính trị, Ban Bí thư, Trung ương. Việc đặt cơ quan Hội đồng tại Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh không làm giảm vị thế của Hội đồng hay thu hẹp vai trò công tác lý luận, mà để tập trung nguồn lực, kết nối trí tuệ, phát huy tốt hơn hệ thống nghiên cứu, đào tạo, thông tin, tư liệu của Học viện và cả nước.
Từ đầu nhiệm kỳ 2026-2031, Hội đồng đã đổi mới hoạt động, bám sát nhiệm vụ chính trị; tôi đề nghị Hội đồng phối hợp chặt chẽ với Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh, Ban tuyên giáo và dân vận Trung ương phát huy vai trò thường trực Ban Chỉ đạo, Tổ Biên tập trong tổng kết 100 năm Đảng lãnh đạo cách mạng Việt Nam, 40 năm thực hiện Cương lĩnh. Đây là nhiệm vụ chính trị, lý luận rất quan trọng. Cần khẩn trương hoàn thiện đề cương chi tiết, phương pháp tổng kết, cơ chế khảo sát, hội thảo, trao đổi. Phân công công việc, sản phẩm và tiến độ; gắn tổng kết Trung ương với địa phương, ngành, lĩnh vực. Trên cơ sở kế thừa các công trình đã có, phát triển, nâng tầm thành hệ luận cứ mới phục vụ chiến lược phát triển của đất nước, nhất là trong thời gian tới.
Đại hội XIV đã xác định những quyết sách chiến lược quan trọng, đang tích cực triển khai, quyết tâm thực hiện thắng lợi hai mục tiêu 100 năm. Để thiết thực phục vụ công tác lãnh đạo, chỉ đạo của Trung ương, Bộ Chính trị, Ban Bí thư, triển khai nội dung Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng, tôi xin “đặt hàng” Hội đồng Lý luận Trung ương một số nhiệm vụ trọng tâm trong nhiệm kỳ mới:
Thứ nhất, Hội đồng cần nghiên cứu sâu hơn về chủ nghĩa xã hội, mô hình và con đường đi lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam trong điều kiện biến đổi của thời đại, nhất là xây dựng địa phương xã hội chủ nghĩa, thời kỳ quá độ và những nhân tố mới đang hình thành trong thực tiễn. Làm thế nào để sử dụng tối đa sức mạnh của kinh tế thị trường, cởi trói mọi nguồn lực tư nhân, mà vẫn giữ vững định hướng XHCN, không để xảy ra phân hóa giàu nghèo cùng cực? Làm thế nào để xây dựng một thể chế "kiến tạo phát triển" trên không gian số, bảo vệ "chủ quyền dữ liệu", đồng thời biến dân tộc ta thành một quốc gia thạo công nghệ, giàu có và công bằng? Nghiên cứu sâu hơn về nội dung mới của Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, nền dân chủ xã hội chủ nghĩa và xây dựng con người mới Việt Nam xã hội chủ nghĩa…
Thứ hai, Hội đồng cần tập trung nghiên cứu những vấn đề lý luận mới của thời đại và cấp bách của đất nước, nhất là mô hình phát triển Việt Nam trong kỷ nguyên mới; thể chế phát triển nhanh, bền vững; quản trị quốc gia hiện đại, kiến tạo; tự chủ chiến lược gắn với hội nhập quốc tế; tác động tổng hợp của chuyển đổi số, chuyển đổi xanh, chuyển đổi năng lượng, chuyển đổi cơ cấu, nguồn nhân lực và quản trị; sức mạnh tổng hợp quốc gia, sức mạnh mềm Việt Nam; hình thái cạnh tranh, xung đột mới và kinh nghiệm phát triển quốc tế…
Thứ ba, Hội đồng cần chủ động rà soát và tham gia chuẩn hóa, làm sáng rõ và phát triển hệ khái niệm, phạm trù, ngôn ngữ lý luận của Đảng trong giai đoạn mới. Thực tiễn phát triển đang xuất hiện nhiều khái niệm mới, mô hình mới, cách tiếp cận mới; nếu không được luận giải chặt chẽ, thống nhất, sẽ dễ dẫn đến cách hiểu khác nhau, vận dụng khác nhau, thậm chí làm giảm sức thuyết phục của đường lối, chủ trương; nhiềm vụ này góp phần xây dựng một hệ ngôn ngữ lý luận chuẩn xác, hiện đại, dễ hiểu, dễ vận dụng, giữ được bản sắc tư tưởng của Đảng cũng như mục tiêu của Đảng.
Thứ tư, Hội đồng cần quan tâm nghiên cứu sâu hơn về đạo đức cầm quyền, văn hóa cầm quyền và kiểm soát quyền lực trong điều kiện Đảng ta là đảng lãnh đạo, cầm quyền. Cần làm rõ những chuẩn mực mới về trách nhiệm nêu gương, liêm chính, phụng sự, kỷ luật, kỷ cương, trách nhiệm giải trình, quan hệ giữa quyền lực và trách nhiệm, giữa lãnh đạo và phục vụ Nhân dân; qua đó góp phần xây dựng Đảng thật sự trong sạch, vững mạnh, ngang tầm yêu cầu lãnh đạo đất nước trong kỷ nguyên mới. Để đáp ứng yêu cầu đó, phải đổi mới mạnh mẽ phương thức tổ chức, phương pháp nghiên cứu lý luận và tổng kết thực tiễn; đầu tư tương xứng, cho công tác lý luận của Đảng. Đẩy mạnh ứng dụng công nghệ số, trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn, nhằm nâng cao năng lực phân tích, dự báo và tư vấn.
Tôi đồng ý chủ trương hình thành Mạng lưới nghiên cứu khoa học lý luận chính trị và tổ chức Hội nghị toàn quốc về công tác nghiên cứu lý luận. Mạng lưới phải lấy Hội đồng làm hạt nhân điều phối, Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh làm nền tảng tổ chức, kết nối chặt chẽ với các ban đảng Trung ương, bộ, ngành, địa phương, học viện, trường đại học, viện nghiên cứu, hội khoa học, chuyên gia trong và ngoài nước. Chú ý yêu cầu thực chất, hiệu quả, tránh hình thức. Xác định rõ nhiệm vụ, cơ chế đặt hàng, chia sẻ kết quả nghiên cứu. Cần có các nhóm nghiên cứu linh hoạt, hiệu quả. Hội nghị toàn quốc phải trở thành diễn đàn khoa học thường niên có uy tín trao đổi học thuật, gợi mở chính sách.
Nhân đây, tôi cũng đề nghị nghiên cứu sâu hơn truyền thống công tác lý luận của Đảng, nhất là khi năm tới sẽ tròn 100 năm tác phẩm Đường cách mạng của Chủ tịch Hồ Chí Minh xuất bản, một tác phẩm có ý nghĩa nền tảng trong lịch sử lý luận chính trị của Đảng. Cần đổi mới cách tổng kết thực tiễn theo hướng lựa chọn một số địa phương, ngành, lĩnh vực, mô hình mới để theo dõi dài hạn, coi đó như những “phòng thí nghiệm thực tiễn” của công tác lý luận, bám sát quá trình hình thành, vận hành, từ đó phát hiện nhân tố mới, vấn đề mới, mâu thuẫn mới, bài học mới. Lý luận phải được nuôi dưỡng từ thực tiễn sống động, được kiểm nghiệm trong thực tiễn và quay trở lại dẫn dắt thực tiễn phát triển.
Thứ năm, cần đặc biệt quan tâm phát triển đội ngũ cán bộ lý luận, nhất là cán bộ trẻ. Nghiên cứu lý luận đòi hỏi trí tuệ, bản lĩnh chính trị, phương pháp khoa học, am hiểu thực tiễn, tinh thần phụng sự Đảng, phục vụ Nhân dân và năng lực đối thoại với thời đại. Phải xây dựng đội ngũ chuyên gia đầu ngành có bản lĩnh vững vàng, tư duy hiện đại, khả năng hội nhập, năng lực nghiên cứu vấn đề mới, công nghệ, phương pháp nghiên cứu hiện đại. Đồng thời, cần tạo dựng môi trường học thuật dân chủ, khuyến khích tranh luận khoa học, tôn trọng khác biệt trong nghiên cứu, trên cơ sở kiên định mục tiêu, nguyên tắc, lợi ích quốc gia - dân tộc và nền tảng tư tưởng, mục tiêu của Đảng.
Tôi đề nghị các ban, bộ, ngành, địa phương tiếp tục quan tâm, tạo điều kiện để Hội đồng Lý luận Trung ương hoàn thành tốt chức năng, nhiệm vụ; coi việc tổng kết thực tiễn, cung cấp thông tin, phối hợp nghiên cứu lý luận là trách nhiệm chính trị của chính đơn vị, tổ chức, cá nhân mình.
Tôi mong Hội đồng phát huy truyền thống 30 năm, tinh thần trách nhiệm, bản lĩnh chính trị, trí tuệ khoa học, tâm huyết với Đảng, đất nước, Nhân dân; không ngừng nâng cao chất lượng từng sản phẩm, báo cáo tư vấn, chuyên đề nghiên cứu. Uy tín của Hội đồng phải được khẳng định bằng chất lượng lý luận, tính kịp thời của tư vấn, năng lực phát hiện vấn đề, sức thuyết phục khoa học và đóng góp thực chất vào đường lối, chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước.
Chúng ta cần có niềm tự hào, tự chủ và tự tin về lý luận. Tự tin vì cách mạng Việt Nam có thực tiễn phong phú, thành tựu to lớn, nhiều bài học giá trị. Tự hào vì Đảng ta, Nhân dân ta đã kiên định con đường độc lập dân tộc gắn liền với chủ nghĩa xã hội, đưa đất nước ta từ thuộc địa, nghèo nàn, chiến tranh, bao vây, cấm vận vươn lên vị thế ngày càng cao; tự chủ vì lý luận Việt Nam phải xuất phát từ thực tiễn Việt Nam, đồng thời tiếp thu tinh hoa nhân loại bằng tinh thần độc lập, chọn lọc, sáng tạo, góp phần xây dựng nền lý luận cách mạng Việt Nam hiện đại, bản sắc trong kỷ nguyên phát triển mới./.
Bài phát biểu của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm tại Hội nghị công bố Quyết định của Bộ Chính trị thành lập Hội đồng Lý luận Trung ương nhiệm kỳ 2026-2031, ngày 10/3/2026.