1. Công tác hướng nghiệp, phân luồng trong giáo dục phổ thông đang dần trở thành một trụ cột quan trọng trong định hướng phát triển hệ thống giáo dục quốc dân. Là nhiệm vụ then chốt trong chiến lược phát triển nguồn nhân lực của các quốc gia trước bối cảnh đột phá phát triển giáo dục và đào tạo, khoa học, công nghệ và chuyển đổi số. Để thực hiện phân luồng, hướng nghiệp trong giáo dục phổ thông hiệu quả, phù hợp với năng lực, sở trường và nhu cầu lao động, tạo điều kiện thuận lợi cho việc học tập suốt đời và liên thông giữa các trình độ đào tạo, yêu cầu đặt ra với các nhà trường trong công tác giáo dục hướng nghiệp (bao gồm nội dung, hình thức, biện pháp và điều kiện bảo đảm thực hiện) cần được tổ chức dựa trên nguyên tắc lấy học sinh làm trung tâm, tôn trọng sở thích, năng lực, nguyện vọng đồng thời cung cấp đầy đủ thông tin về nghề nghiệp, tiếp cận nghề nghiệp, giúp người học có những lựa chọn, quyết định phù hợp với bản thân. Đây là một trong những hướng đi thực hiện đột phá phát triển giáo dục và đào tạo theo tinh thần Nghị quyết số 71-NQ/TW, ngày 22/8/2025 của Bộ Chính trị nhằm phát triển nguồn nhân lực có trình độ, lực lượng lao động có kỹ năng, đáp ứng mục tiêu phát triển kinh tế-xã hội trong giai đoạn mới.
Kỷ nguyên số và trí tuệ nhân tạo, quan niệm nghề nghiệp đã trở thành một yếu tố biến đổi không ngừng. Khái niệm giáo dục hướng nghiệp cần được nhận thức toàn diện, đầy đủ từ nội dung, hoạt động, cách thức thực hiện và gắn liền với nhiệm vụ nâng cao chất nguồn nhân lực mỗi quốc gia, giúp mỗi người học biết lựa chọn đúng ngành, đúng nghề, phát huy tiềm năng cá nhân đáp ứng nhu cầu thiết thực của xã hội.
Cụ thể: Hướng nghiệp trong giáo dục, là hệ thống các biện pháp được tổ chức thực hiện trong và ngoài cơ sở giáo dục nhằm giúp học sinh có kiến thức về nghề nghiệp, khả năng lựa chọn nghề nghiệp phù hợp với năng lực, sở thích, nguyện vọng của cá nhân và nhu cầu sử dụng lao động của xã hội; Hoạt động hướng nghiệp là các hoạt động giáo dục được tổ chức trong và ngoài cơ sở giáo dục để triển khai nội dung hướng nghiệp cho học sinh theo quy định của pháp luật, bao gồm cung cấp thông tin nghề nghiệp, tư vấn hướng nghiệp, đánh giá năng lực, sở thích và tổ chức trải nghiệm nghề nghiệp phù hợp; Tư vấn hướng nghiệp là hoạt động hỗ trợ cá nhân hoặc nhóm học sinh trong việc xác định năng lực, sở thích, điều kiện học tập; lựa chọn lĩnh vực nghề nghiệp và xây dựng kế hoạch học tập, phát triển năng lực nghề nghiệp phù hợp; Phân luồng trong giáo dục là biện pháp tổ chức hoạt động giáo dục trên cơ sở thực hiện hướng nghiệp trong giáo dục, tạo điều kiện để học sinh sau khi hoàn thành chương trình giáo dục trung học cơ sở, trung học phổ thông, trung học nghề và tương đương tiếp tục học ở cấp học, trình độ cao hơn hoặc tham gia lao động phù hợp với năng lực, sở thích, nguyện vọng, điều kiện của cá nhân và nhu cầu của xã hội.
Đây là những căn cứ, cơ sở khoa học để đổi mới công tác hướng nghiệp, định hướng nghề nghiệp trong các nhà trường phổ thông hiện nay, bảo đảm quyền được định hướng nghề nghiệp và được tôn trọng lựa chọn hướng học tập, nghề nghiệp của học sinh, tạo điều kiện mở rộng cơ hội cho mọi người được tiếp cận giáo dục công bằng, học thường xuyên, học suốt đời.
2. Trên thế giới, nhiều quốc gia phát triển hiện nay đều chuyển dịch mô hình hướng nghiệp và phân luồng trong các nhà trường, các cấp học theo các hướng: (1) Hướng nghiệp phải được tiếp cận sớm, không chỉ bắt đầu ở cuối cấp phổ thông (lớp 8, lớp 9) mà phải được triển khai ngay từ cấp tiểu học (lớp 3, lớp 4, lớp 5) để học sinh dần hình thành tự nhận thức về bản thân; (2) Định hướng nghề nghiệp được xem là một quá trình liên tục từ giáo dục phổ thông, đại học cho đến khi đã đi làm, góp phần hỗ trợ người học linh hoạt chuyển đổi nghề nghiệp, học tập suốt đời; (3) Phân luồng trong giáo dục không áp đặt theo chỉ tiêu và số lượng, tập trung vào việc giúp học sinh tự hiểu về năng lực, sở thích thông qua các công cụ tự đánh giá và tư vấn chuyên sâu theo hướng cá nhân hóa và tự nguyện; (4) Vai trò của người sử dụng lao động và sự tham gia của doanh nghiệp là rất quan trọng trong công tác phối hợp với nhà trường thực hiện giáo dục hướng nghiệm, trải nghiệm, tiếp cận nghề nghiệp thông qua các hoạt động tham quan thực tế, thực tập, cung cấp thông tin về nhu cầu thị trường lao động…
Nghiên cứu từ kinh nghiệm Singapore, cho thấy với việc triển khai cổng thông tin trực tuyến MySkillsFuture (https://www.myskillsfuture.gov.sg), Chính phủ có thể hỗ trợ học sinh từ 10 tuổi đến hết bậc dự bị đại học tìm việc làm, hoặc các khoá học phù hợp để giúp người dân dễ dàng nhận diện các sản phẩm liên quan đến nghề nghiệp, tạo nhóm gắn kết người sử dụng lao động, công đoàn và chính phủ trong các hoạt động hướng nghiệp sau giáo dục bắt buộc. Trong mỗi nhà trường đều có các chuyên gia tư vấn nghề nghiệp chuyên trách.
Tương tự như Singapore, Scotland quy định hướng nghiệp là nội dung bắt buộc trong chương trình giáo dục cho trẻ em từ 3 đến 18 tuổi. Chương trình “Developing the Young Workforce” là một mô hình thúc đẩy mạnh mẽ mối quan hệ đối tác giữa trường học và doanh nghiệp để tăng cơ hội thực tập, học tập tại nơi làm việc và các lộ trình học tập gắn liền với kỹ năng nghề nghiệp thực tế, chuẩn bị cho thanh niên sẵn sàng tham gia vào thế giới việc làm. Scotland sử dụng cổng thông tin trực tuyến hướng nghiệp để cung cấp các bài kiểm tra tính cách, kỹ năng và thông tin thị trường lao động giúp học sinh và phụ huynh cùng tham gia vào quá trình chọn nghề.
Cộng hoà Liên bang Đức, với sự phối hợp chặt chẽ giữa chính phủ liên bang, các bang và các cơ quan như phòng thương mại, công đoàn sẽ cử các chuyên gia từ phòng thương mại trực tiếp tham gia tư vấn nghề nghiệp tại trường học và tổ chức các sự kiện cho phụ huynh học sinh cùng tham gia. Giáo dục hướng nghiệp được lồng ghép trong chương trình giáo dục từ lớp 5 đến lớp 7 thông qua các hoạt động tham quan doanh nghiệp và tư vấn sâu từng cá nhân. Học sinh sau lớp 9, lớp 10 có thể tự quyết định học theo các hướng học thuật (Gymnasium) hay học nghề kép kết hợp thực tập doanh nghiệp (Berufsschule) hoặc học nghề toàn thời gian (Berufsfachschule). Sự hợp tác chặt chẽ giữa nhà trường và các phòng thương mại, công nghiệp đảm bảo chương trình đào tạo sát với nhu cầu thị trường. Cơ chế trả lương được thực hiện dựa trên kỹ năng của người lao động thay vì bằng cấp.
Canada sử dụng hồ sơ năng lực cá nhân All About Me (tất cả về tôi) giúp học sinh xây dựng danh mục bằng chứng một cách nhất quán từ sớm để theo dõi sự phát triển, tiến bộ của bản thân theo thời gian thực, thay vì chỉ ghi chép điểm số. Đây là một công cụ hướng nghiệp điện tử được thiết kế cho học sinh từ mẫu giáo đến lớp 6, giúp các em bắt đầu hành trình khám phá bản thân và lập kế hoạch học tập, nghề nghiệp từ sớm.
Các nhà trường ở Hàn Quốc triển khai chương trình “Học kỳ tự do” ngay từ lớp 7, cho phép học sinh khám phá các lĩnh vực nghề nghiệp và nghệ thuật thông qua trải nghiệm thực tế với sự hỗ trợ từ các doanh nghiệp. Thông qua chương trình này, học sinh cấp THCS (có khoảng 20%) lựa chọn đi học trường trung học chuyên nghiệp (vocational high schools) với thời gian đào tạo 3 năm, tập trung vào các ngành kỹ thuật và dịch vụ. Học tập áp dụng mô hình đào tạo kép từ Đức, Chính phủ Thổ Nhĩ Kỳ tăng cường liên kết giữa cơ quan dịch vụ việc làm với các trường phổ thông, tổ chức các hội chợ giáo dục khoa học kỹ thuật và nghề nghiệp quy mô lớn để thay đổi nhận thức xã hội về nghề nghiệp, cung cấp thông tin, trình diễn các thành tựu khoa học công nghệ và kỹ thuật số, cho phép học sinh trải nghiệm thực tế các công việc cụ thể, kết nối trực tiếp giữa doanh nghiệp và người lao động tương lai.
Phần lan, nổi bật với hệ thống giáo dục linh hoạt, nơi hướng nghiệp bắt đầu từ cấp tiểu học thông qua các hoạt động nhập vai và kể chuyện nghề, ở cấp THCS tập trung mạnh mẽ hơn với chương trình cho phép học sinh trải nghiệm thực tế tại nơi làm việc từ 1 đến 2 tuần. Dựa trên tư vấn cá nhân hóa từ đội ngũ giáo viên chuyên trách làm nhiệm vụ tư vấn hướng nghiệp, nghề nghiệp trong các nhà trường phổ thông, sau lớp 9, học sinh tự nguyện lựa chọn đi học trung học phổ thông hàn lâm hoặc học viện nghề. Theo báo cáo của tổ chức giáo dục OECD năm 2023, ở Phần Lan tỷ lệ chuyển tiếp giáo dục đạt 90%, trong khi tỷ lệ thất nghiệp thanh niên duy trì dưới 5%. Hoa Kỳ, áp dụng phương pháp giáo dục nghề nghiệp và kỹ thuật dựa trên tích hợp kiến thức học thuật cốt lõi với kỹ năng và kiến thức chuyên môn được thực hiện từ cấp tiểu học đến trung học phổ thông thông qua các dự án nghề nghiệp, hỗ trợ của cố vấn học đường, hoặc cung cấp thông tin về các cụm nghề nghiệp, giúp học sinh lựa chọn nghề nghiệp dựa trên năng lực và sở thích của bản thân, tạo ra một hướng phân luồng không áp đặt và cá nhân hóa.
Khác với mô hình hướng nghiệp của Đức, chính phủ Hà Lan trao quyền tự chủ rất lớn cho các trường học. Các trường có quyền tự quyết định cách thức tổ chức và triển khai các hoạt động hướng nghiệp sao cho phù hợp với đặc thù của học sinh và nguồn lực của nhà trường. Chương trình hướng nghiệp tại Hà Lan không chỉ là các buổi tư vấn riêng lẻ mà được tích hợp sâu vào chương trình các môn học, đặc biệt là cấp trung học phổ thông và giáo dục nghề nghiệp. Trong mỗi trường thường có một người điều phối hướng nghiệp chuyên trách để hỗ trợ giáo viên chủ nhiệm và học sinh trong việc xây dựng lộ trình cá nhân. Các nhà trường chủ động thiết lập mối quan hệ với các doanh nghiệp tại địa phương để tổ chức các hoạt động trải nghiệm thực tế, thực tập ngắn hạn, giúp học sinh có cái nhìn thực tiễn về nghề nghiệp mà không cần sự can thiệp quá sâu từ các quy định hành chính của chính phủ.
Trung Quốc hình thành thể chế phân luồng giáo dục theo ba tầng bậc là: phân luồng sau tốt nghiệp tiểu học, phân luồng sau tốt nghiệp sơ trung (trung học cơ sở) và phân luồng sau tốt nghiệp cao trung (trung học phổ thông), trong đó tập trung phân luồng sau sơ trung là chủ yếu. Mục tiêu phân luồng sau giáo dục bắt buộc ở Trung Quốc theo hai luồng giáo dục phổ thông và giáo dục nghề nghiệp (đạt tỷ lệ 50%-50%) và phát triển theo hướng quy mô giáo dục nghề nghiệp trung cấp lớn hơn giáo dục phổ thông; giáo dục nghề nghiệp và giáo dục phổ thông liên thông với nhau và phát triển hài hòa.
3. Tổng hợp từ những kinh nghiệm về hướng nghiệp, phân luồng của các quốc gia phát triển cho thấy sự tôn trọng quyền tự quyết của người học là định hướng trọng tâm để giúp cho hệ thống giáo dục của chính phủ, các nhà trường xây dựng mô hình giáo dục nghề nghiệp phù hợp dựa trên năng lực và sở thích của bản thân người học.
Việt Nam có thể tham khảo mô hình hướng nghiệp và phân luồng trong các nhà trường, và các cấp học ở một số quốc gia nêu trên, đồng thời kết hợp đẩy mạnh ứng dụng công nghệ số trong việc sử dụng các cổng thông tin tích hợp việc làm để xóa bỏ rào cản thông tin, rào cản địa lý giữa giáo dục và thị trường lao động; có cơ chế, chính sách sử dụng chuyên gia tư vấn có kiến thức sâu, chuyên môn sâu về thị trường lao động và kỹ năng huấn luyện nghề nghiệp trong giáo dục hướng nghiệp thay vì giáo viên cơ hữu, kiêm nhiệm thuần túy, chưa chuẩn hóa, thiếu bàn bản chuyên sâu về nghề nghiệp, tâm lý học đường; và sớm xây dựng khung chính sách liên thông để đảm bảo hệ thống văn bằng chứng chỉ cho phép người học dễ dàng chuyển đổi giữa luồng văn hóa và luồng nghề nghiệp mà không bị gián đoạn, ngắt quãng.
Khi nhìn vào mô hình SkillsFuture của Singapore đến phương pháp All About Me ở Canada, họ không áp đặt con đường, họ cung cấp bản đồ nghề nghiệp để học sinh lựa chọn theo khả năng phát triển bản thân. Người Đức vận hành hệ thống đào tạo nghề kép, ở đó, sự phân luồng không phải là không chấp nhận những học sinh không vào đại học, mà là trao cho họ một tấm vé danh giá để gia nhập thị trường lao động với sự tôn trọng tuyệt đối. Trong xu thế hiện nay, bằng cấp học thuật nếu thiếu đi sự gắn kết với kỹ năng thực hành sẽ dần mất đi lợi thế cạnh tranh về nguồn nhân lực trong kỷ nguyên số và trí tuệ nhân tạo diễn ra mạnh mẽ trên toàn cầu.
Việt Nam, phát triển giáo dục và đào tạo, xây dựng nguồn nhân lực chất lượng cao là yêu cầu chiến lược và cấp bách nhằm đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong giai đoạn mới. Công tác giáo dục hướng nghiệp trong các nhà trường phổ thông thời gian qua đã đạt được một số kết quả nhất định. Tuy nhiên, bối cảnh mới, yêu cầu mới, cần tiếp tục đổi mới tư duy, nội dung và phương thức triển khai theo hướng linh hoạt, hiện đại, gắn với nhu cầu nhân lực, thị trường lao động và định hướng “học nghề - khởi nghiệp - học tập suốt đời”, tạo điều kiện để người học lựa chọn lộ trình nghề nghiệp phù hợp với năng lực, sở thích và hoàn cảnh của bản thân. Nhà nước cần ưu tiên bố trí ngân sách cho hoạt động hướng nghiệp và phân luồng trong giáo dục phổ thông.
Tăng cường huy động nguồn lực xã hội hóa, sự tham gia của doanh nghiệp, các tổ chức chính trị - xã hội nghề nghiệp, và địa phương để đầu tư nâng cấp cơ sở vật chất, trang thiết bị dạy học, học liệu số, không gian trải nghiệm nghề nghiệp trong các nhà trường. Khuyến khích xây dựng và nhân rộng các mô hình phối hợp giữa nhà trường - gia đình - doanh nghiệp - địa phương trong tổ chức diễn đàn, hội chợ về nghề nghiệp, trải nghiệm nghề nghiệp quy mô lớn để nâng cao nhận thức của xã hội, phụ huynh, hỗ trợ học sinh được tham quan, trải nghiệm, thực hành và tiếp cận môi trường lao động thực tế.
Các địa phương tăng cường phối hợp liên ngành, liên cấp trong triển khai các mục tiêu, nhiệm vụ về phân luồng học sinh trong giáo dục phổ thông vào giáo dục nghề nghiệp phù hợp với điều kiện phát triển kinh tế - xã hội của địa phương. Các nhà trường bám sát vào các quy định về nội dung hướng nghiệp, hình thức và biện pháp thực hiện hướng nghiệp và phân luồng để xây dựng kế hoạch giáo dục cụ thể cho từng cấp học, khối lớp để triển khai bảo đảm hiệu quả, thực chất. Cuối cùng, sự đa dạng các mô hình, loại hình trường phổ thông dạy văn hoá, kết hợp dạy văn hoá, dạy nghề gắn với định hướng nghề nghiệp chuyên sâu phù hợp với khả năng của người học là hướng đi phù hợp với thực tiễn Việt Nam hiện nay.
TS. Trần Đình Minh, Vụ Giáo dục, Ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương